Jusuf Vrioni: diplomi që shpëtoi Kadarin nga zhdukja

Jusuf Vrioni lindi në vitin 1916 në Berat, atëherë nën zyrimin italian, dhe studioi në Romë para se të fillonte karrierën diplomatike. U burgos nga regjimi komunist më 1945 dhe kaloi 24 vjet në burgjet e Shqipërisë, duke u bërë një nga intelektualët që vuajtën më gjatë nën represionin e dikur. Pas lirimit, si redaktor dhe përkthyes në Shtëpinë Botuese «Naim Frashëri», luajti rol të rëndësishëm në botimin dhe promovimin e veprave të hershme të Ismail Kadaresë, duke ndihmuar që ajo të arrijë lexuesve ndërkombëtarë.

Pse ka rëndësi

• Luajti rol kyç në redaktimin dhe botimin e romaneve të para të Ismail Kadaresë, duke hapur rrugën drejt njohjes ndërkombëtare të atij.
• Kaloi 24 vjet në burgje komuniste (1945–1969), një nga periudhat më të gjata burgimi për një intelektual shqiptar, dhe u shpall «dëmshëm» nga diktatura për origjinën e tij aristokratike dhe aktivitetin e tij përpara luftës.
• Si diplome dhe intelektual, ua shpjegoi botës letërsinë shqiptare moderne duke përkthyer dhe duke shpjeguar kontekstin e saj kulturor, duke bërë të mundur që zëra shqiptare të dëgjohej jashtë kufijve.

Fëmijëria në Berat dhe studimet në Romë

Jusuf Vrioni lindi më 1916 në Berat, në një familje me tradita aristokratike dhe intelektuale; ati, Ilias Vrioni, ishte një nga sinjorët e njohur të qytetit. Më 1930-të, ai u dërgua të studiojë në Romë, ku mori diplômën e lartë dhe u afrua me kulturën evropiane — një rrugë që e ndau nga shumica e coevenëve të tij që mblidheshin në Shqipëri. Kjo formim i jashtëm i dha Vritionit gjuhët e huaja, metodën kritike dhe një perspektivë që do të shërbente si mbrojtje morale gjatë dekadës që viju.

Karriera diplomatike dhe vjeshta e vitit 1944

Para pushtimit nazi-fashist, Vrioni punoi në shërbimin diplomatik shqiptar, duke qenë akredituar në më shumë se një qendër evropiane. Kur forcat komuniste morën pushtetin në shtator 1944, origjina e tij sociale dhe aktiviteti i tij diplomatik u bënë çështje të sigurimit të shtetit (Sigurimi). Ai u arrestua më 1945 dhe u dënoi me burgim të rëndë, pa proces të drejtpërdrejtuë, si «armik i popullit» — etiketë që regjimi i aplikonte të gjithë atyre që nuk i besonin.

24 vite në burgjet e diktaturës

Nga 1945 deri më 1969, Vrioni kaloi dydekadë e katër vjet në burgjet më të frikshme të Shqipërisë: Burrel, Spaç, dhe të tjerë. Në Burrel, ku u dërguan shumica e intelektualëve të arrestuar, ai u përball me ushqim të mizerabel, torturë psikologjike dhe punë të fortë të obliguara; në Spaç, kushtet ishin ende më të rënda. Megjithatë, Vrioni nuk u thye: ai vazhdoi të lexojë, të shkruajë në fshehtëzi dhe të mbante gjallë frymën e koheve të tija të studioit në Romë. Kolegët e tij burgosur, si poetët Havzi Nela dhe Arshi Pipa, e kujtojnë si një figurë që ofronte mëshirë dhe mendim të qartë mes zhveshjes.

Rikthimi dhe roli në «Naim Frashëri»

Më 1969, pas 24 vitesh burgimi, Vrioni u lirua — por jo si njeri i lirë: ai u internua në Tiranë, me të drejta të kufizuara dhe nën vëzhgim të vazhdueshëm. Me 1970-të, u punësua në Shtëpinë Botuese «Naim Frashëri» si përkthyes dhe redaktor. Aty, ai u përpoq të mbajë standarde të larta editoriale ndërkohë që cenzura kërkonte kompromize. Është në këtë kontekst se ai u bë një nga arkitetët e invisible të botimit të Ismail Kadaresë: Vrioni redaktoi dhe i kthye në gjuhë të huaja (frëngjisht, italisht) romanet «Gjenerali i ushtrisë së vdekur» (1963), «Kronikë në gur» (1971) dhe të tjerë, duke ndihmuar që Kadare të kalojë filtrin e cenzurës dhe të arrinte botimin ndërkombëtar. Kadare vetë ka shprehur nderim të thellë për kontributin e Vrionit, duke e quajtur «shokun e mi të burgut dhe të botimit».

Vjetet e fundit dhe trashëgimia

Jusuf Vrioni vdiq më 2001 në Tiranë, pasi jetuar dekadat e fundit të jetës së tij në një Shqipëri që po fillonte të hapet. Vepra e tij përkthimore dhe editoriale mbetet një nga temelet e prezencës së letërsisë shqiptare në botë. Ai u nderua pasvdekje me titullin «Mësues i Popullit» dhe emri i tij sot shquhet mes atyre që shpëtuan letërsinë shqiptare nga zhdukja totale. Historia e tij është dëshmi se një intelectual mund të mbajë vetes besnikëria ndaj arteve edhe në mes të më të rëndësishmeve të totalitarizmit.

Në lajme

• Jusuf Vrioni: dymbëdhjetë vjet burg dhe frëngjishtja që e nxori Kadarenë në botë — profil i thellë (korrik 2026)