Arvanitët e Greqisë: shqiptarët që ndërtuan Athinën

Ka një ironi që historia rrallë e thotë me zë të lartë: shumë prej burrave që ndezën Greqinë moderne flisnin shqip në shtëpi. Quheshin arvanitë — pasardhës të arbërve që, nga fundi i shekullit XIII, zbritën nga Shqipëria e jugut drejt Atikës, Beotisë, Peloponezit dhe ishujve të Gjirit Saronik. Nuk ishin emigrantë në kuptimin e sotëm; ishin valë popullimi që ndryshuan hartën njerëzore të një gjysmëishulli. Dhe pikërisht ngaqë u tretën aq plotësisht në kombin grek, historia e tyre është bërë një nga kapitujt më të harruar — dhe më të padrejtë — të tregimit pan-shqiptar mbi kufijtë.

Pse ka rëndësi

• Arvanitët zbritën nga jugu i Shqipërisë drejt Atikës, Beotisë, Peloponezit dhe ishujve të Saronikut nga fundi i shek. XIII deri në shek. XV; një burim venecian i mesit të shek. XV numëronte rreth 30.000 arbër vetëm në Peloponez.
• Johann Georg von Hahn i vlerësonte arvanitët e Greqisë midis 173.000 dhe 200.000 vetë në mesin e shek. XIX — shumicë në shumë krahina deri rreth vitit 1900.
• Hidra, Speca dhe Psara, tri ishujt që ngritën flotën e Revolucionit të 1821-shit, ishin në thelb me popullsi arvanite; arvanitë ishin edhe Laskarina Bubulina, Andrea Vokos Miaulis dhe Odhise Andruci.
• Arvanitishtja, degë e dialektit toskë, klasifikohet nga UNESCO "rëndë e rrezikuar": aty ku dikur kumbonin më shumë se pesëqind fshatra, sot mbeten disa mijëra folës, kryesisht të moshuar.

Valët që zbritën nga veriu

Migrimi nuk ishte një ngjarje, por një proces shekullor. Nga fundi i shekullit XIII deri në shekullin XV, fise dhe bashkësi arbërore u zhvendosën nga jugu i Shqipërisë drejt tokave të zbrazura ose të dëmtuara nga luftërat e Bizantit në rënie. Sundimtarët frankë e bizantinë i mirëpritën: kishin nevojë për fshatarë e luftëtarë, dhe arbërit ishin të dyja. Një burim venecian i mesit të shekullit XV vlerësonte rreth 30 000 arbër vetëm në Peloponez. Kjo lëvizje është degë e të njëjtit shpërndarje mesjetare të popullit arbër që mbushi edhe Italinë e Jugut me arbëreshët.

Vendosja ishte e dendur dhe e qëndrueshme. Atika lindore, Beotia jugore, Eubea jugore, Andros veriore, ishujt e Saronikut — Hidra, Speca, Salamina — u bënë krahina ku shqipja ishte gjuha e përditshme. Edhe vetë Athina, përpara se të bëhej kryeqytet i shtetit modern grek më 1834, ishte e rrethuar dhe pjesërisht e banuar nga fshatra arvanite. Studiuesi gjerman Johann Georg von Hahn, themelues i albanologjisë, vlerësonte në mesin e shekullit XIX se arvanitët në Greqi ishin midis 173 000 dhe 200 000 vetë — një masë njerëzish që në shumë krahina përbënte shumicën deri rreth vitit 1900.

Arvanitishtja: shqipja toske që ngriu në jug

Gjuha që sollën me vete është dëshmia më e pakundërshtueshme e prejardhjes. Arvanitishtja është degë e dialektit tosk të shqipes, e afërt me të folmet e Shqipërisë jugore prej nga erdhën folësit e saj. Si motra e saj arbërishtja e Italisë, ajo ruan tipare mesjetare fonetike e morfologjike që shqipja standarde i ka humbur — një shqipe e ngrirë në kohën e zbritjes, e veshur më pas me huazime greke për fushat ku fjalori mesjetar i kishte boshllëqet. Kush dëgjon sot një plak arvanit në Beoti, dëgjon një jehonë të shqipes së shekullit XIV.

Por jehona po shuhet. UNESCO e klasifikon arvanitishten si "rëndë të rrezikuar": brezat e rinj nuk e flasin më, dhe transmetimi brez pas brezi është ndërprerë. Aty ku dikur kumbonin më shumë se pesëqind fshatra arvanite, sot mbeten disa mijëra folës, kryesisht të moshuar — një gjuhë që po vdes jo nga ndalimi, por nga heshtja.

Flota që fitoi më 1821

Kontributi arvanit në krijimin e Greqisë moderne është aq i madh sa kombi grek do të ishte i pamendueshëm pa të. Tri "ishujt detarë" që ngritën flotën e Revolucionit të 1821-shit — Hidra, Speca dhe Psara — ishin në thelb të popullsisë arvanite. Anijet e tyre, paratë e tyre, marinarët e tyre e mbajtën në jetë kryengritjen kur ushtria tokësore lëkundej.

Emrat janë legjendë e shtetit grek, por prejardhja e tyre është arvanite. Laskarina Bubulina, e vetmja grua admirale e Revolucionit, vinte nga bashkësia arvanite e Hidrës; me flotën dhe paranë e vet armatosi luftëtarë dhe ngriti flamurin e kryengritjes në mars 1821. Andrea Vokos Miaulis (1765–1835), admiral i flotës revolucionare që dogji anijet osmane, ishte arvanit. Odhise Andruci, një nga komandantët më të mëdhenj tokësorë të luftës, ishte po ashtu arvanit. Kjo nuk e bën Revolucionin grek "shqiptar" — ai ishte luftë grekësh ortodoksë për lirinë e tyre — por e bën të pamohueshme se shqiptarët e tretur në Greqi e ndërtuan atë shtet me gjak dhe me anije.

Si u tretën — dhe pse

Atëherë pse sot arvanitët e quajnë veten grekë pa hezitim? Përgjigjja është një mësim i hidhur për çdo popull të shpërndarë. Identiteti grek i shekullit XIX nuk u ndërtua mbi gjuhën, por mbi fenë dhe ndërgjegjen historike: çdo ortodoks i traditës bizantine u përfshi në "kombin" e ri si trashëgimtar i Helenizmit. Arvanitët ishin ortodoksë; pra, sipas asaj logjike, ishin grekë. Rrjetet e shkollës, kishës dhe shtetit përhapën greqishten, e bënë gjuhën e arsimit e të avancimit, dhe shqipja u tërhoq në kuzhinë e oborr. Konica do ta kishte quajtur këtë jo tradhti, por harresë e organizuar — vdekje e ngadaltë e një kujtese që askush nuk e vrau, por që të gjithë e lanë të shuhej.

Ndershmëria intelektuale na detyron një vërejtje: arvanitët nuk u "rrëmbyen" nga kombi shqiptar; ata zgjodhën, ose u rrethuan nga rrethana që zgjodhën për ta. Kjo është pikërisht ndryshimi mes tyre dhe çamëve, që u dëbuan me dhunë e me gjak. Megjithatë mësimi qëndron: pa shkollë në gjuhën amtare, pa institucione që e mbajnë kujtesën, edhe shumicat tunden brenda tre brezave. Ky është thelbi i asaj që e mban — ose e humb — një diasporë.

Çfarë mbetet

Sot arvanitët janë pjesë e ndershme e popullit grek, dhe asnjë romantizëm nuk duhet ta mohojë vetëidentifikimin e tyre. Por kujtesa është e jona për ta ruajtur. Kur ecën nëpër Plakën e vjetër të Athinës, kur lexon emrat e admiralëve mbi monumentet e Pireut, kur dëgjon ndonjë fjalë toske të mbijetuar në një fshat të Beotisë — prek një degë të popullit arbër që dha gjithçka për një atdhe që nuk e quajti më kurrë me emrin e vet. Arvanitët janë kujtesa se kombi nuk ruhet nga gjaku, por nga gjuha dhe nga ndërgjegjja — dhe se kur këto dy heshtin, edhe ata që ndërtuan një kryeqytet mund të harrojnë kush ishin.

Nga erdhi vetë emri arvanit dhe si u krye shtegtimi — dëshmia e parë bizantine e Mihail Ataliatit më 1079, krahina e Arbanonit dhe ftesat e despotëve të Morésë — e ndjekim veçmas te Arvanitët: arbërit që shkuan në Greqi; këtu çështja na intereson si tretje dhe si mësim për diasporën.

Burimet:

• Robert Elsie, Historical Dictionary of Albania — zëri "Arvanites / Arvanitika".
• Johann Georg von Hahn, Albanesische Studien (1854) — vlerësimet demografike të arvanitëve.
• Encyclopædia Britannica — "Arvanites" dhe "Greek War of Independence".
• UNESCO Atlas of the World's Languages in Danger — klasifikimi i arvanitishtes.
• Wikipedia (me referenca akademike): "Arvanites", "Arvanitika", "Laskarina Bouboulina", "Andreas Miaoulis".

— Redaksia ZHURMA