Arvanitët e Greqisë: shqiptarët që ndërtuan Athinën

Ka një ironi që historia rrallë e thotë me zë të lartë: shumë prej burrave që ndezën Greqinë moderne flisnin shqip në shtëpi. Quheshin arvanitë — pasardhës të arbërve që, nga fundi i shekullit XIII, zbritën nga Shqipëria e jugut drejt Atikës, Beotisë, Peloponezit dhe ishujve të Gjirit Saronik. Nuk ishin emigrantë në kuptimin e sotëm; ishin valë popullimi që ndryshuan hartën njerëzore të një gjysmëishulli. Dhe pikërisht ngaqë u tretën aq plotësisht në kombin grek, historia e tyre është bërë një nga kapitujt më të harruar — dhe më të padrejtë — të tregimit pan-shqiptar mbi kufijtë.

Valët që zbritën nga veriu

Migrimi nuk ishte një ngjarje, por një proces shekullor. Nga fundi i shekullit XIII deri në shekullin XV, fise dhe bashkësi arbërore u zhvendosën nga jugu i Shqipërisë drejt tokave të zbrazura ose të dëmtuara nga luftërat e Bizantit në rënie. Sundimtarët frankë e bizantinë i mirëpritën: kishin nevojë për fshatarë e luftëtarë, dhe arbërit ishin të dyja. Një burim venecian i mesit të shekullit XV vlerësonte rreth 30 000 arbër vetëm në Peloponez. Kjo lëvizje është degë e të njëjtit shpërndarje mesjetare të popullit arbër që mbushi edhe Italinë e Jugut me arbëreshët.

Vendosja ishte e dendur dhe e qëndrueshme. Atika lindore, Beotia jugore, Eubea jugore, Andros veriore, ishujt e Saronikut — Hidra, Speca, Salamina — u bënë krahina ku shqipja ishte gjuha e përditshme. Edhe vetë Athina, përpara se të bëhej kryeqytet i shtetit modern grek më 1834, ishte e rrethuar dhe pjesërisht e banuar nga fshatra arvanite. Studiuesi gjerman Johann Georg von Hahn, themelues i albanologjisë, vlerësonte në mesin e shekullit XIX se arvanitët në Greqi ishin midis 173 000 dhe 200 000 vetë — një masë njerëzish që në shumë krahina përbënte shumicën deri rreth vitit 1900.

Arvanitishtja: shqipja toske që ngriu në jug

Gjuha që sollën me vete është dëshmia më e pakundërshtueshme e prejardhjes. Arvanitishtja është degë e dialektit tosk të shqipes, e afërt me të folmet e Shqipërisë jugore prej nga erdhën folësit e saj. Si motra e saj arbërishtja e Italisë, ajo ruan tipare mesjetare fonetike e morfologjike që shqipja standarde i ka humbur — një shqipe e ngrirë në kohën e zbritjes, e veshur më pas me huazime greke për fushat ku fjalori mesjetar i kishte boshllëqet. Kush dëgjon sot një plak arvanit në Beoti, dëgjon një jehonë të shqipes së shekullit XIV.

Por jehona po shuhet. UNESCO e klasifikon arvanitishten si "rëndë të rrezikuar": brezat e rinj nuk e flasin më, dhe transmetimi brez pas brezi është ndërprerë. Aty ku dikur kumbonin më shumë se pesëqind fshatra arvanite, sot mbeten disa mijëra folës, kryesisht të moshuar — një gjuhë që po vdes jo nga ndalimi, por nga heshtja.

Flota që fitoi më 1821

Kontributi arvanit në krijimin e Greqisë moderne është aq i madh sa kombi grek do të ishte i pamendueshëm pa të. Tri "ishujt detarë" që ngritën flotën e Revolucionit të 1821-shit — Hidra, Speca dhe Psara — ishin në thelb të popullsisë arvanite. Anijet e tyre, paratë e tyre, marinarët e tyre e mbajtën në jetë kryengritjen kur ushtria tokësore lëkundej.

Emrat janë legjendë e shtetit grek, por prejardhja e tyre është arvanite. Laskarina Bubulina, e vetmja grua admirale e Revolucionit, vinte nga bashkësia arvanite e Hidrës; me flotën dhe paranë e vet armatosi luftëtarë dhe ngriti flamurin e kryengritjes në mars 1821. Andrea Vokos Miaulis (1765–1835), admiral i flotës revolucionare që dogji anijet osmane, ishte arvanit. Odhise Andruci, një nga komandantët më të mëdhenj tokësorë të luftës, ishte po ashtu arvanit. Kjo nuk e bën Revolucionin grek "shqiptar" — ai ishte luftë grekësh ortodoksë për lirinë e tyre — por e bën të pamohueshme se shqiptarët e tretur në Greqi e ndërtuan atë shtet me gjak dhe me anije.

Si u tretën — dhe pse

Atëherë pse sot arvanitët e quajnë veten grekë pa hezitim? Përgjigjja është një mësim i hidhur për çdo popull të shpërndarë. Identiteti grek i shekullit XIX nuk u ndërtua mbi gjuhën, por mbi fenë dhe ndërgjegjen historike: çdo ortodoks i traditës bizantine u përfshi në "kombin" e ri si trashëgimtar i Helenizmit. Arvanitët ishin ortodoksë; pra, sipas asaj logjike, ishin grekë. Rrjetet e shkollës, kishës dhe shtetit përhapën greqishten, e bënë gjuhën e arsimit e të avancimit, dhe shqipja u tërhoq në kuzhinë e oborr. Konica do ta kishte quajtur këtë jo tradhti, por harresë e organizuar — vdekje e ngadaltë e një kujtese që askush nuk e vrau, por që të gjithë e lanë të shuhej.

Ndershmëria intelektuale na detyron një vërejtje: arvanitët nuk u "rrëmbyen" nga kombi shqiptar; ata zgjodhën, ose u rrethuan nga rrethana që zgjodhën për ta. Kjo është pikërisht ndryshimi mes tyre dhe çamëve, që u dëbuan me dhunë e me gjak. Megjithatë mësimi qëndron: pa shkollë në gjuhën amtare, pa institucione që e mbajnë kujtesën, edhe shumicat tunden brenda tre brezave. Ky është thelbi i asaj që e mban — ose e humb — një diasporë.

Çfarë mbetet

Sot arvanitët janë pjesë e ndershme e popullit grek, dhe asnjë romantizëm nuk duhet ta mohojë vetëidentifikimin e tyre. Por kujtesa është e jona për ta ruajtur. Kur ecën nëpër Plakën e vjetër të Athinës, kur lexon emrat e admiralëve mbi monumentet e Pireut, kur dëgjon ndonjë fjalë toske të mbijetuar në një fshat të Beotisë — prek një degë të popullit arbër që dha gjithçka për një atdhe që nuk e quajti më kurrë me emrin e vet. Arvanitët janë kujtesa se kombi nuk ruhet nga gjaku, por nga gjuha dhe nga ndërgjegjja — dhe se kur këto dy heshtin, edhe ata që ndërtuan një kryeqytet mund të harrojnë kush ishin.

Burimet:

• Robert Elsie, Historical Dictionary of Albania — zëri "Arvanites / Arvanitika".
• Johann Georg von Hahn, Albanesische Studien (1854) — vlerësimet demografike të arvanitëve.
• Encyclopædia Britannica — "Arvanites" dhe "Greek War of Independence".
• UNESCO Atlas of the World's Languages in Danger — klasifikimi i arvanitishtes.
• Wikipedia (me referenca akademike): "Arvanites", "Arvanitika", "Laskarina Bouboulina", "Andreas Miaoulis".

— Redaksia ZHURMA