Arbërishtja: shqipja e ngrirë në kohë

Ka një ironi të bukur në historinë e gjuhës sonë: forma më e vjetër e gjallë e shqipes së jugut nuk flitet sot në Toskëri, por në malet e Kalabrisë dhe në fshatrat e Sicilisë. Arbërishtja — gjuha e arbëreshëve të Italisë — është një degë e shqipes që u shkëput nga trungu amë në shekullin XV dhe, e izoluar pesë shekuj, ruajti pamjen e dikurshme të një gjuhe që në atdhe ka ndryshuar pa pushim. Është, fjalë për fjalë, shqipja e ngrirë në kohë.

Një degë e toskërishtes paraosmane

Arbërishtja — e quajtur nga vetë folësit arbërisht, arbërishtja ose t'arbrisht — rrjedh nga dialekti toskë i shqipes jugore. E sollën në Itali shqiptarët që ikën pas vdekjes së Skënderbeut dhe pushtimit osman të trojeve, në valë që nisën nga mesi i shek. XV dhe vijuan deri në shek. XVIII. Pikërisht koha e shkëputjes është çelësi: kur arbëreshët u nisën, gjuha e tyre ishte një toskërishte mesjetare, ende e paprekur nga ndikimi osman që do të mbulonte më vonë trojet shqiptare.

Prandaj gjuhëtarët e quajnë arbërishten një "fotografi" të shqipes ashtu siç ishte para ekspansionit osman. Ndërsa toskërishtja në atdhe vazhdoi të ndryshonte ndër shekuj, arbërishtja mbeti besnike ndaj trajtave të vjetra — emra, folje e tinguj që gjuha standarde sot i ka humbur. Ajo është motër e ngushtë e arvanitikishtes, gjuhës së arvanitëve të Greqisë, që pati një fat të ngjashëm izolimi në jug.

Çfarë e bën arkaike

Shenja më e qartë e moshës së saj është ajo që i mungon: arbërishtja s'ka pothuajse asnjë fjalë turke. Aty ku shqipja e Ballkanit u mbush për pesë shekuj me huazime osmane, arbëreshët — që nuk u gjendën kurrë nën atë sundim — ruajtën një leksik të pastër paraosman. Kjo mungesë vetëm është një dokument historik: dëshmon saktësisht epokën kur populli u shkëput.

Aty ku arbërishtja huazoi, e bëri nga fqinjët e rinj e të vjetër. Ka mbajtur disa fjalë greke të trashëguara, si haristís ("faleminderit", nga greqishtja efharistó) ose dhrom ("rrugë", nga drómos); dhe natyrisht, gjatë pesë shekujve në Itali, ka thithur shumë fjalë italishte e sicilianase për botën moderne që arbëreshët e njohën në mërgim. Por gramatika mbetet pa diskutim shqipe: lakimi i emrit, nyjat, sistemi i foljes — të gjitha ruajnë trajta arkaike që i paraprijnë zhvillimeve të mëvonshme në dialektet e atdheut. Varianti i Vaccarizzo-s në Kalabri, për shembull, ka ruajtur tipare të vjetra që sot duken të çuditshme edhe për një shqipfolës të mësuar.

Nga gjuha e zjarrit te gjuha e shkronjës

Për shekuj me radhë arbërishtja qe një gjuhë gojore — e folura e shtëpisë dhe e fshatit — ndërsa e shkruara ruhej kryesisht në Kishën Bizantine Italo-Shqiptare, që mbajti gjallë ritin dhe një pjesë të kujtesës. Kthesa erdhi në shek. XIX me Jeronim De Radën, poetin arbëresh që e ngriti arbërishten në gjuhë letrare dhe, nga Italia, ndihmoi të zgjonte Rilindjen Kombëtare. Vepra e tij dëshmoi se kjo gjuhë "fshatare" mund të mbante poezi të madhe — një mësim që do ta merrte më vonë e gjithë lëvizja kombëtare.

Kjo është një nga arsyet pse diaspora e mbajti gjallë kombin: arbëreshët, larg atdheut dhe jashtë rrezikut osman, ruajtën jo vetëm gjuhën por edhe idenë e një populli të vetëm. Kur shqiptarët e Ballkanit po rizbulonin veten si komb, arbëreshët kishin tashmë shekuj që e kujtonin kush ishin.

Sot: e njohur me ligj, e rrezikuar nga koha

Arbërishtja flitet sot nga rreth 70.000–100.000 vetë, në afro 50 qytete e fshatra malore të shtrira në shtatë rajone të Italisë jugore — nga Abruci e Molize te Pulja, Kampania, Bazilikata, Kalabria dhe Sicilia. Bërthama më e madhe është Kalabria, me 27 vendbanime. Italia e njeh zyrtarisht shqipen (arbërishten) si njërën nga 12 minoritetet gjuhësore historike të mbrojtura me Ligjin nr. 482 të vitit 1999, çka i hap derën mësimit në shkollë, përdorimit në administratë e tabelave dygjuhëshe.

Por njohja me ligj nuk është e njëjta gjë me mbijetesën. UNESCO e klasifikon arbërishten si "dukshëm të rrezikuar". Zbatimi ndryshon nga fshati në fshat: disa komuna kanë tabela dygjuhëshe e programe shkollore, të tjerat e kanë lënë gjuhën të shuhet pa zhurmë. Brezi i ri, i tërhequr nga italishtja dhe nga qytetet e mëdha, e flet gjithnjë e më pak.

Dhe këtu Dielli nuk pranon t'i bëjë vetes lajka: të ruash një gjuhë pa shtet, pa shkollë të fortë, pa shtyp të përditshëm, është një luftë që rrallë fitohet vetëm me dashuri. Arbërishtja mbijetoi pesë shekuj sepse ishte e izoluar; sot, pikërisht fundi i atij izolimi — udhëtimi, televizioni, interneti — është rreziku më i madh. Megjithatë, vetë fakti që një popull mund të mbajë gjallë gjuhën e të parëve pesëqind vjet larg atdheut është dëshmia më e qartë se një popull mbi kufijtë mbetet një popull i vetëm. Arbërishtja nuk është një relikë në muze. Është shqipja jonë e dikurshme, ende duke folur.

Burimet:

• Britannica, "Arberesh" (Albanian dialect)
• UNESCO Atlas of the World's Languages in Danger — klasifikimi "definitely endangered"
• Robert Elsie & burime akademike mbi dialektet toskë dhe arvanitikishten
• Ligji italian nr. 482/1999, "Norme in materia di tutela delle minoranze linguistiche storiche"
• Minority Rights Group, "Albanians in Italy"; The National Museum of Language, "Arbëreshë"

— Redaksia ZHURMA