Kurbeti: mërgimi si fat dhe si këngë

Ka një fjalë në gjuhën shqipe që mban brenda saj gjysmën e historisë sonë: kurbet. E huazuar nga turqishtja osmane gurbet — e cila vetë rrjedh nga arabishtja, nga rrënja që do të thotë "të jesh i huaj, larg vendlindjes" — kjo fjalë e vetme përmbledh një fat të tërë: largimin e burrit nga shtëpia për të kërkuar bukën në dhé të huaj, ndërsa familja mbetet pas, në fshat, e varur nga paratë që do të vijnë me postë a me dorë mbarti. Kurbeti nuk është thjesht emigrim. Është një institucion shoqëror, një ekonomi, një dhimbje e organizuar — dhe, mbi të gjitha, një këngë.

Largimi si ekonomi malore

Tokat shqiptare nuk kanë qenë kurrë dorëgjera. Male të thata, fusha të ngushta, një bujqësi që mezi mbante gjallë familjen — kjo gjeografi e ashpër e bëri largimin jo një zgjedhje, por një domosdoshmëri ciklike. Që në kohën osmane, shqiptarët endeshin nëpër perandori si ushtarë, administratorë e punëtorë sezonalë. Në gjysmën e dytë të shekullit XIX, modeli mori formë të qartë: burrat e jugut, sidomos nga krahina e Korçës e nga fshatrat e Vlorës, kalonin më këmbë malet drejt Greqisë për punë në bujqësi e në manifaktura, duke u kthyer në fshat me të ftohtët e dimrit dhe duke u nisur sërish kur çelte stina. Udhëtarët evropianë i përshkruanin si "të krishterë nga Shqipëria që mbushnin tërë Turqinë evropiane dhe ktheheshin besnikërisht çdo vit."

Ky qe gurbeti ballkanik klasik: largim i përkohshëm, i ndarë sipas stinëve, me kthim të garantuar. Paraja e fituar nuk shpenzohej në vendin e huaj — ajo dërgohej e tëra në fshat, te gruaja, te prindërit, te toka. Kështu u krijua, shumë para se ekonomistët modernë t'i quanin "remitanca", një rrjet i tërë lidhjesh transkombëtare i orientuar nga fshati i origjinës. Komunitete të mëdha shqiptare u ngulitën në Athinë, Bukuresht, Kajro, Stamboll e Sofje — dhe pikërisht prej tyre, jo rastësisht, do të lindte më vonë Rilindja Kombëtare, sepse mendja kombëtare u zgjua larg atdheut, atje ku kurbetlliu kuptoi se kishte një gjuhë e një fat të përbashkët me të tjerët si vetja.

Kufijtë që e shuan kurbetin e vjetër

Kurbeti agrar i osmanllëkut — ky qarkullim i lirë i punëtorit nëpër një hapësirë të vetme perandorake — u shua nga Luftërat Ballkanike të 1912–1913. Kufijtë e rinj copëtuan trojet dhe ndanë popullin: ai që dje shkonte për punë në Selanik a në Janinë, papritur u gjend i ndarë me tela e doganë nga fusha ku kishte korrur tërë jetën. Tragjedia e copëtimit të trojeve nuk qe vetëm politike; ajo prishi edhe gjeografinë intime të punës e të bukës. Kurbeti i vjetër, ai i kthimit besnik çdo dimër, mbaroi atëherë — por largimi vetë nuk mbaroi kurrë. Ai vetëm ndërroi drejtim.

Kënga e kurbetit

Asnjë popull tjetër, ndoshta, nuk e ka kthyer largimin në një gjini muzikore aq të pasur sa shqiptari. Jugu i lumit Shkumbin — vija e madhe ndarëse e gegërishtes nga toskërishtja — është edhe djepi i këngës së kurbetit, asaj melodie shumëzërëshe me iso, ku një grup burrash mban tonin e zgjatur ndërsa marrësi e prerësi rrëfejnë me zë dhimbjen e ndarjes. Vlora, Gjirokastra, fshatrat ku "u nis djali e s'u kthye" — atje këndohet ende sot O kurbet i shkretë, vargje që e mallkojnë dheun e huaj dhe e thërrasin të larguarin në shtëpi.

Studiuesit e kanë vënë re se kjo polifoni e iso-s lindi nga vajtimi shumëzërësh, nga gjëma për të vdekurin. Kjo nuk është rastësi: për nënën që mbeti pas, i biri në kurbet ishte gjysmë i vdekur — i gjallë diku, por i papërceptueshëm, i pakthyeshëm, i qarë sikur të kishte ndërruar jetë. Kënga e kurbetit është, në thelb, një vajtim për të gjallët. Pikërisht kjo iso-polifoni shqiptare u shpall nga UNESCO në vitin 2005 kryevepër e trashëgimisë gojore e jomateriale të njerëzimit — njohje botërore për një art që lindi nga vetmia e fshatit dhe nga trasta e kurbetlliut. Kush do ta kuptojë shpirtin shqiptar, le t'i drejtohet këngës popullore përpara se historisë: aty fati është rrëfyer pa retorikë.

Nderi dhe hija e largimit

Do të ishte gënjeshtër ta lyenim kurbetin vetëm me ngjyrën e heroizmit. Konica do ta kishte thënë qartë: largimi na mbajti gjallë, por edhe na shteroi. Fshati shqiptar mbeti shpesh pa burra, i ngarkuar mbi shpinën e grave; toka mbeti e papunuar; një kulturë e tërë u mësua të jetonte në pritje, me sytë nga rruga ku duhej të dukej i larguari. Paraja e kurbetit ndërtoi shtëpi e pajisi vajza për martesë, por rrallë ndërtoi industri a shkollë. Mësuam të eksportojmë krahun e punës dhe të importojmë malljen — një zakon që, me ndershmëri, duhet ta pranojmë se na ka ndjekur deri sot.

E megjithatë, vetë ky largim na bëri komb. Mendja kombëtare nuk u poq në fshat, por në mërgim — te shqiptari i Bukureshtit, i Sofjes, i Bostonit. Kurbeti i shekullit XIX qe paraardhësi i drejtpërdrejtë i diasporës moderne: kur ranë kufijtë e komunizmit në 1990, shqiptarët që u derdhën sërish drejt Greqisë e Italisë e quajtën pikërisht "kurbeti i ri", duke ditur fort mirë se po vazhdonin një rrugë të vjetër sa vetë populli. Ndryshon shekulli, ndryshon kufiri, por trasta në krah e kënga në gojë mbeten po ato.

Një fat që ende këndohet

Sot, në Gjirokastër e madje në vetë Greqinë, grupe si "Lot Kurbeti" — të përbërë nga emigrantë shqiptarë — vazhdojnë ta këndojnë iso-polifoninë e ndarjes, tani jo për kurbetin osman, por për fëmijët e tyre të rritur larg fshatit. Largimi nuk është më sezonal e bujqësor; është bërë i përhershëm e urban. Por melodia është po ajo, sepse dhimbja është po ajo. Kurbeti mbetet, ndoshta, vepra më e plotë artistike e popullit shqiptar: një popull që e ktheu fatin e vet të hidhur në polifoni, dhe që, edhe kur s'mundi ta ndalte largimin, të paktën nuk e la të kalonte në heshtje.

Burimet:

• Robert Elsie, Albanian Folktales and Legends dhe shkrime mbi muzikën popullore shqiptare (dukagjini.org / albanianliterature.net).
• UNESCO, Albanian Folk Iso-Polyphony — Masterpiece of the Oral and Intangible Heritage of Humanity, 2005 (ich.unesco.org).
• Julie Vullnetari, Albanian Seasonal Work Migration to Greece, University of Southampton (eprints.soton.ac.uk).
• "The Balkan Gurbet/Pečalbarstvo — past and present", studim akademik mbi migrimin sezonal ballkanik (academia.edu).
• Wiktionary / WordSense, etimologjia e fjalës kurbet (turqisht osmane gurbet ← arabisht).

— Redaksia ZHURMA