Kurbeti: mërgimi si fat dhe si këngë

Ka një fjalë në gjuhën shqipe që mban brenda saj gjysmën e historisë sonë: kurbet. E huazuar nga turqishtja osmane gurbet — e cila vetë rrjedh nga arabishtja, nga rrënja që do të thotë "të jesh i huaj, larg vendlindjes" — kjo fjalë e vetme përmbledh një fat të tërë: largimin e burrit nga shtëpia për të kërkuar bukën në dhé të huaj, ndërsa familja mbetet pas, në fshat, e varur nga paratë që do të vijnë me postë a me dorë mbarti. Kurbeti nuk është thjesht emigrim. Është një institucion shoqëror, një ekonomi, një dhimbje e organizuar — dhe, mbi të gjitha, një këngë.

Pse ka rëndësi

• «Kurbet» vjen nga turqishtja osmane *gurbet*, me rrënjë arabe që do të thotë "të jesh i huaj, larg vendlindjes" — fjala vetë e mban kuptimin e largimit.
• Kurbeti i vjetër ishte sezonal dhe me kthim: burrat e Korçës e të fshatrave të Vlorës kalonin malet drejt Greqisë për punë dhe ktheheshin me të ftohtët e dimrit, duke dërguar fitimin te familja në fshat.
• Nga komunitetet e kurbetit — Athinë, Bukuresht, Kajro, Stamboll, Sofje — do të lindte Rilindja Kombëtare: ndërgjegjja kombëtare u zgjua larg atdheut.
• Luftërat Ballkanike të 1912–1913 e shuan këtë qarkullim: kufijtë e rinj e ndanë punëtorin nga fushat ku kishte korrur tërë jetën.

Largimi si ekonomi malore

Tokat shqiptare nuk kanë qenë kurrë dorëgjera. Male të thata, fusha të ngushta, një bujqësi që mezi mbante gjallë familjen — kjo gjeografi e ashpër e bëri largimin jo një zgjedhje, por një domosdoshmëri ciklike. Që në kohën osmane, shqiptarët endeshin nëpër perandori si ushtarë, administratorë e punëtorë sezonalë. Në gjysmën e dytë të shekullit XIX, modeli mori formë të qartë: burrat e jugut, sidomos nga krahina e Korçës e nga fshatrat e Vlorës, kalonin më këmbë malet drejt Greqisë për punë në bujqësi e në manifaktura, duke u kthyer në fshat me të ftohtët e dimrit dhe duke u nisur sërish kur çelte stina. Udhëtarët evropianë i përshkruanin si "të krishterë nga Shqipëria që mbushnin tërë Turqinë evropiane dhe ktheheshin besnikërisht çdo vit."

Ky qe gurbeti ballkanik klasik: largim i përkohshëm, i ndarë sipas stinëve, me kthim të garantuar. Paraja e fituar nuk shpenzohej në vendin e huaj — ajo dërgohej e tëra në fshat, te gruaja, te prindërit, te toka. Kështu u krijua, shumë para se ekonomistët modernë t'i quanin "remitanca", një rrjet i tërë lidhjesh transkombëtare i orientuar nga fshati i origjinës. Komunitete të mëdha shqiptare u ngulitën në Athinë, Bukuresht, Kajro, Stamboll e Sofje — dhe pikërisht prej tyre, jo rastësisht, do të lindte më vonë Rilindja Kombëtare, sepse mendja kombëtare u zgjua larg atdheut, atje ku kurbetlliu kuptoi se kishte një gjuhë e një fat të përbashkët me të tjerët si vetja.

Kufijtë që e shuan kurbetin e vjetër

Kurbeti agrar i osmanllëkut — ky qarkullim i lirë i punëtorit nëpër një hapësirë të vetme perandorake — u shua nga Luftërat Ballkanike të 1912–1913. Kufijtë e rinj copëtuan trojet dhe ndanë popullin: ai që dje shkonte për punë në Selanik a në Janinë, papritur u gjend i ndarë me tela e doganë nga fusha ku kishte korrur tërë jetën. Tragjedia e copëtimit të trojeve nuk qe vetëm politike; ajo prishi edhe gjeografinë intime të punës e të bukës. Kurbeti i vjetër, ai i kthimit besnik çdo dimër, mbaroi atëherë — por largimi vetë nuk mbaroi kurrë. Ai vetëm ndërroi drejtim.

Kënga e kurbetit

Asnjë popull tjetër, ndoshta, nuk e ka kthyer largimin në një gjini muzikore aq të pasur sa shqiptari. Jugu i lumit Shkumbin — vija e madhe ndarëse e gegërishtes nga toskërishtja — është edhe djepi i këngës së kurbetit, asaj melodie shumëzërëshe me iso, ku një grup burrash mban tonin e zgjatur ndërsa marrësi e prerësi rrëfejnë me zë dhimbjen e ndarjes. Vlora, Gjirokastra, fshatrat ku "u nis djali e s'u kthye" — atje këndohet ende sot O kurbet i shkretë, vargje që e mallkojnë dheun e huaj dhe e thërrasin të larguarin në shtëpi.

Studiuesit e kanë vënë re se kjo polifoni e iso-s lindi nga vajtimi shumëzërësh, nga gjëma për të vdekurin. Kjo nuk është rastësi: për nënën që mbeti pas, i biri në kurbet ishte gjysmë i vdekur — i gjallë diku, por i papërceptueshëm, i pakthyeshëm, i qarë sikur të kishte ndërruar jetë. Kënga e kurbetit është, në thelb, një vajtim për të gjallët. Pikërisht kjo iso-polifoni shqiptare u shpall nga UNESCO në vitin 2005 kryevepër e trashëgimisë gojore e jomateriale të njerëzimit — njohje botërore për një art që lindi nga vetmia e fshatit dhe nga trasta e kurbetlliut. Kush do ta kuptojë shpirtin shqiptar, le t'i drejtohet këngës popullore përpara se historisë: aty fati është rrëfyer pa retorikë.

Nderi dhe hija e largimit

Do të ishte gënjeshtër ta lyenim kurbetin vetëm me ngjyrën e heroizmit. Konica do ta kishte thënë qartë: largimi na mbajti gjallë, por edhe na shteroi. Fshati shqiptar mbeti shpesh pa burra, i ngarkuar mbi shpinën e grave; toka mbeti e papunuar; një kulturë e tërë u mësua të jetonte në pritje, me sytë nga rruga ku duhej të dukej i larguari. Paraja e kurbetit ndërtoi shtëpi e pajisi vajza për martesë, por rrallë ndërtoi industri a shkollë. Mësuam të eksportojmë krahun e punës dhe të importojmë malljen — një zakon që, me ndershmëri, duhet ta pranojmë se na ka ndjekur deri sot.

E megjithatë, vetë ky largim na bëri komb. Mendja kombëtare nuk u poq në fshat, por në mërgim — te shqiptari i Bukureshtit, i Sofjes, i Bostonit. Kurbeti i shekullit XIX qe paraardhësi i drejtpërdrejtë i diasporës moderne: kur ranë kufijtë e komunizmit në 1990, shqiptarët që u derdhën sërish drejt Greqisë e Italisë e quajtën pikërisht "kurbeti i ri", duke ditur fort mirë se po vazhdonin një rrugë të vjetër sa vetë populli. Ndryshon shekulli, ndryshon kufiri, por trasta në krah e kënga në gojë mbeten po ato.

Një fat që ende këndohet

Sot, në Gjirokastër e madje në vetë Greqinë, grupe si "Lot Kurbeti" — të përbërë nga emigrantë shqiptarë — vazhdojnë ta këndojnë iso-polifoninë e ndarjes, tani jo për kurbetin osman, por për fëmijët e tyre të rritur larg fshatit. Largimi nuk është më sezonal e bujqësor; është bërë i përhershëm e urban. Por melodia është po ajo, sepse dhimbja është po ajo. Kurbeti mbetet, ndoshta, vepra më e plotë artistike e popullit shqiptar: një popull që e ktheu fatin e vet të hidhur në polifoni, dhe që, edhe kur s'mundi ta ndalte largimin, të paktën nuk e la të kalonte në heshtje.

Burimet:

• Robert Elsie, Albanian Folktales and Legends dhe shkrime mbi muzikën popullore shqiptare (albanianliterature.net).
• UNESCO, Albanian Folk Iso-Polyphony — Masterpiece of the Oral and Intangible Heritage of Humanity, 2005 (ich.unesco.org).
• Julie Vullnetari, Albanian Seasonal Work Migration to Greece, University of Southampton (eprints.soton.ac.uk).
• "The Balkan Gurbet/Pečalbarstvo — past and present", studim akademik mbi migrimin sezonal ballkanik (academia.edu).
• Wiktionary / WordSense, etimologjia e fjalës kurbet (turqisht osmane gurbet ← arabisht).

— Redaksia ZHURMA