Analiza KosovëDrejtësiSiguri

Tri varre në njëmbëdhjetë ditë — Zubin Potoku u hap nga një arrestim, jo nga një arkivë

Dy arrestime më 28 korrik, tri lokacione me mbetje mortore brenda njëmbëdhjetë ditësh. Zbulimet erdhën nga një dosje penale kosovare, jo nga arkivat e Beogradit — dhe pikërisht aty qëndron kufiri i asaj që gërmimet mund të prodhojnë.

Redaksia ZHURMA 19:39 · 7 Gusht 2026 Përditësuar 20:25 + Ruaj

Pamje ajrore e liqenit të Ujmanit në komunën e Zubin Potokut — FOTO · Liqeni i Ujmanit në komunën e Zubin Potokut, ku po zhvillohen gërmimet. Foto: SUHEJLO / Wikimedia Commons, CC BY 4.0

ZUBIN POTOK — Të premten Prokuroria Speciale e Republikës së Kosovës dhe Policia e Kosovës konfirmuan mbetje mortore në lokacionin e tretë të dyshuar për varrezë masive në komunën e Zubin Potokut. Është zbulimi i tretë brenda njëmbëdhjetë ditësh në të njëjtën komunë — një ritëm që nuk është parë prej vitesh në kërkimin e të zhdukurve të luftës. Por rendi në të cilin ndodhën këto njëmbëdhjetë ditë thotë më shumë se numri: gërmimeve u parapriu një arrestim, jo një dokument i hapur nga Beogradi.

Pse ka rëndësi

Prokuroria Speciale e Kosovës dhe Policia e Kosovës konfirmuan më 7 gusht 2026 mbetje mortore në lokacionin e tretë të dyshuar për varrezë masive në Zubin Potok — i treti brenda njëmbëdhjetë ditësh.
Gërmimeve u parapriu një arrestim: më 28 korrik u ndaluan dy shtetas të Kosovës, të dyshuar për krime lufte ndaj popullatës civile më 1999, ku dyshohet se u vranë 23 civilë.
Dyshimi lidhet me Grupin e Intelektualëve të Mitrovicës — 23 shqiptarë të ndaluar më 19 prill 1999 në zonën Dreth–Kalludër të Zubin Potokut; asnjë trup i tyre nuk është identifikuar deri sot.
Kufiri mbetet arkiva: trupat e zhvendosur drejt Serbisë — si mbi 700 mbetjet e zbuluara në Batajnicë më 2001 — nuk gjenden me gërmime në Kosovë, ndërsa rreth 1.600 të zhdukur janë ende të pagjetur.

Rendi i ngjarjeve e tregon logjikën

Më 28 korrik Policia e Kosovës arrestoi dy persona në Zubin Potok, të dyshuar për krime lufte kundër popullatës civile gjatë vitit 1999; sipas raportit policor, si pasojë e këtyre krimeve dyshohet se janë vrarë 23 civilë. Të dy të dyshuarit janë shtetas të Kosovës. Ditët në vijim janë pasojë e asaj dosjeje, jo e një kthese diplomatike.

Te Kalludra e Vogël u gjetën mbetjet e para, dhe më 31 korrik u gjetën mbetje të reja në të njëjtin lokacion. Më pas hetimi kaloi te fshati Jabukë — lokacioni i dytë — ku, siç u bë e ditur në fillim të gushtit, u nxorën katër mbetje mortore. Më 4 gusht prokuroria nisi hetimin për një lokacion të tretë; të premten prania e mbetjeve aty u konfirmua zyrtarisht.

Kjo është një zinxhir hetimor klasik: dyshimi çon te njerëzit, njerëzit çojnë te vendi, vendi çon te vendi tjetër. Ai funksionon sepse gjithçka ndodh brenda juridiksionit të Kosovës — polici kosovare, prokurori kosovare, gjykatë kosovare për lejimin e zhvarrimeve. Pikërisht këtë e nënvizoi ushtruesja e detyrës së presidentes, Albulena Haxhiu, kur tha se shtrirja e rendit kushtetues në çdo pjesë të Kosovës nuk është vetëm obligim institucional, por parakusht për zbardhjen e fatit të të zhdukurve. Në veriun e Kosovës ky nuk është pohim abstrakt: deri vonë ishte pikërisht mungesa e atij rendi që e bënte terrenin të paprekshëm.

Njëzet e tre emra, një rrugë, një datë

Dyshimi që drejton gërmimet ka një adresë të saktë. Më 19 prill 1999, në zonën e fshatrave Dreth e Kalludër të Zubin Potokut, forcat serbe ndaluan një grup prej njëzet e tre shqiptarësh që kishin marrë rrugën drejt Malit të Zi. Mes tyre ishin një kirurg, mjekë, një profesor dhe veprimtarë nga Mitrovica, bashkë me dy familje të tëra — pesë Ujkani dhe dhjetë Meziu. Asnjëri nuk u kthye. Në dosjet e Kosovës ata mbahen si Grupi i Intelektualëve të Mitrovicës, dhe deri sot asnjë trup i tyre nuk është identifikuar.

Emri i grupit është i saktë vetëm pjesërisht, dhe kjo pasaktësi ka rëndësi: katër ishin mjekë e profesor, pesëmbëdhjetë të tjerët ishin dy familje me fqinjët e tyre. Ajo që po kërkohet te Kalludra dhe Jabuka nuk është një simbol i elitës së vrarë, por një kolonë civilësh që u ndalua në rrugë.

Kjo është edhe arsyeja pse konfirmimi i së premtes nuk është ende një përgjigje. Prania e mbetjeve mortore vërtetohet me ekzaminim; identiteti vërtetohet vetëm me analiza të ADN-së, duke përqasur mostrat e familjarëve me mbetjet e zhvarrosura. Deri atëherë njëzet e tre familje kanë një lokacion, jo një emër.

Ajo që gjendet në Kosovë dhe ajo që mbahet në Beograd

Këtu qëndron kufiri i asaj që tri gërmime mund të prodhojnë. Fshehja e trupave nuk ishte pasojë anësore e luftës; ishte metodë. Në pranverën e 1999-s regjimi i Beogradit zhvendosi kufoma nga Kosova drejt Serbisë qendrore, dhe në vitin 2001 në poligonin e njësisë speciale të policisë serbe SAJ në Batajnicë u zbuluan varreza masive me mbi 700 mbetje mortore shqiptarësh të Kosovës. Tribunali i Hagës e cilësoi fshehjen e kufomave pjesë të ndërmarrjes kriminale, duke dënuar gjeneralin e policisë Vlastimir Gjorgjeviq me 18 vjet burg.

Pasoja praktike është e thjeshtë dhe e pamëshirshme. Varret që mund t'i gjejë një hetim kosovar janë ato që mbetën në Kosovë. Ato që u zhvendosën nuk gjenden me lopatë në Zubin Potok — gjenden me dokument në Beograd. Kjo është arsyeja pse kryenegociatori i Kosovës për dialogun me Serbinë, Agron Bajrami, i shkroi të dërguarit të BE-së për dialogun, Peter Sorensen, duke kërkuar që Serbia t'i zbatojë zotimet e Deklaratës për Personat e Zhdukur, përfshirë qasje të pakufizuar në arkiva dhe mbrojtje për këdo që jep informacion.

Ajo Deklaratë u nënshkrua në kuadër të dialogut të Brukselit dhe e ripohoi detyrimin për hapjen e arkivave. Tre vjet më vonë, drejtuesi i Fondit për të Drejtën Humanitare në Kosovë, Bekim Blakaj, konstatoi se ajo marrëveshje ende nuk ka dhënë rezultate për të zhdukurit. Skepticizmi është i merituar — por duhet drejtuar edhe brenda: një letër drejtuar një të dërguari nuk është një mekanizëm, dhe Grupi i Punës për Personat e Zhdukur mblidhet prej më shumë se dy dekadash pa e ndryshuar ritmin e gjetjeve.

Numri që sapo u bë zyrtar

Njëmbëdhjetë ditët e Zubin Potokut ndodhën pikërisht kur Kosova nxori për herë të parë numrin e vet. Më 29 korrik Instituti për Krimet e Kryera gjatë Luftës në Kosovë publikoi raportin e parë zyrtar: 13.227 persona të vrarë, të zhdukur me dhunë ose të vdekur si pasojë e luftës, prej të cilëve 12.230 — 92,5 për qind — brenda periudhës 1 janar 1998 deri më 20 qershor 1999.

Përballë atij regjistri, Komiteti Ndërkombëtar i Kryqit të Kuq kishte regjistruar mbi 6.000 persona të zhdukur kur heshtën armët; njëzet e shtatë vjet më vonë rreth 1.600 prej tyre ende nuk janë gjetur. Vitet e fundit gjetjet numërohen njëshifrore për vit. Tri lokacione në njëmbëdhjetë ditë e tejkalojnë mesataren e një viti të tërë — dhe pikërisht kjo e bën ritmin një diagnozë, jo një festë: nëse një dosje e vetme penale prodhon më shumë se një dekadë takimesh, atëherë problemi nuk ishte kurrë mungesa e vendeve për të kërkuar.

Çfarë matet në javët në vijim

Tri gjëra do të tregojnë nëse gushti i 2026-s ishte kthesë apo episod. E para është identifikimi: sa nga mbetjet e tri lokacioneve u kthehen familjeve me emër, dhe sa shpejt. E dyta është aktakuza: dy të arrestuarit e 28 korrikut janë hetim, jo ende përgjegjësi e provuar, dhe rasti i Grupit të Intelektualëve ka mbetur njëzet e shtatë vjet pa asnjë aktakuzë. E treta është arkiva: nëse letra e Bajramit mbetet letër, atëherë kufiri i përshkruar më lart nuk lëviz asnjë centimetër.

Në krye të Komisionit Qeveritar për Persona të Zhdukur u emërua më 31 korrik Agron Limani, aktivist prej më shumë se dy dekadash dhe vetë familjar i personave të zhdukur. Emërimi i tij dhe gërmimet nisën në të njëjtën javë. Nëse ky përkim prodhon një metodologji — një listë lokacionesh të prioritizuara, jo një reagim ndaj çdo dyshimi të ri — atëherë njëmbëdhjetë ditët e Zubin Potokut do të kenë qenë fillimi i diçkaje. Përndryshe do të mbeten ajo që kanë qenë deri tani të gjitha gjetjet e mëdha: një dhimbje e vjetër që del në sipërfaqe sepse dikush, diku, më në fund kërkoi në vendin e duhur.