Gostivari nuk u helmua nga një pompë, por nga një sistem që nuk mat

GOSTIVAR — Mbi 3.150 qytetarë të infektuar. Njëzet e dy ditë gjatë të cilave pompat kanë futur ujë me fekale në rrjetin e një qyteti. Një epidemi e shpallur më 19 korrik dhe një gjendje krize 30-ditore e shpallur nga Qeveria më 21 korrik. Tre persona nën masa sigurie, mes tyre drejtoresha e ndërmarrjes publike që menaxhon ujin. Uji që qytetarët po pinin kishte, sipas prokurorisë, 48 herë më shumë baktere se vlerat e lejuara.

Këto janë faktet e regjistruara. Por historia e Gostivarit nuk shpjegohet nga një pompë e paligjshme. Një vepër e kundërligjshme është gjithmonë e mundur; kjo është arsyeja pse ekzistojnë sistemet e kontrollit. Ajo që e bën rastin e Gostivarit një dështim institucional — dhe jo thjesht një krim — është çfarë ndodhi mes 25 qershorit dhe 19 korrikut.

Kronologjia që akuzon

Sipas konstatimit të prokurorisë, që nga 25 qershori një pompë e vendosur në dhomën e tejmbushjes në fshatin Vërtok çonte ujëra të zeza drejt rrjetit që furnizon Gostivarin. Inspektorët e Agjencisë për Ushqim dhe Veterinari, së bashku me policinë dhe Ministrinë e Mjedisit, konstatuan më vonë se lidhja e paligjshme ndodhej 800–900 metra larg tubacionit kryesor dhe merrte ujë nga një kanal i hapur.

Katër ditë më vonë, më 29 qershor, Qendra për Shëndet Publik e Tetovës kreu analizat e saj dhe e vlerësoi ujin të sigurt për konsum.

Më 13 korrik Qendra e përsëriti vlerësimin: uji ishte i sigurt. Të njëjtën ditë — pikërisht më 13 korrik — nisi rritja e numrit të pacientëve me simptoma gastrointestinale në Gostivar.

Epidemia u shpall gjashtë ditë më pas. Gjendja e krizës, dy ditë pas saj.

Pra ndërmjet momentit kur uji nisi të ndotej dhe momentit kur shteti e pranoi publikisht ndotjen, institucioni i ngarkuar pikërisht me këtë detyrë lëshoi dy raporte që thoshin se gjithçka ishte në rregull — të dytin në ditën kur njerëzit nisën të sëmureshin.

Prokuroria sot nuk konfirmon nëse ato raporte ishin të sakta apo të pasakta; thotë se do të bëhen ekspertiza për mënyrën e marrjes dhe të analizimit të mostrave, dhe se do të rishikohen të gjitha analizat e këtij viti dhe të vitit të kaluar. Kjo është pyetja e vetme që ka rëndësi afatgjatë, dhe është ende pa përgjigje.

Gostivari nuk është përjashtim — është kulmi i një trendi

Është e lehtë ta lexosh Gostivarin si aksident lokal. Të dhënat kombëtare thonë ndryshe.

Raporti i Institutit të Shëndetit Publik për gjendjen, cilësinë dhe sigurinë e ujit të pijshëm për vitin 2025 konstaton një trend rritjeje të përkeqësimit, sidomos në aspektin mikrobiologjik. Përqindja e mostrave të parregullta mikrobiologjike në zonat urbane arriti 5,4% — që është maja e serisë 19-vjeçare 2006–2025, ku vlerat kanë luhatur nga 0,85% deri në 5,4%. Në zonat rurale, te sistemet individuale dhe të pakontrolluara, shifra shkon deri në 44,8%.

Si shkaqe më të shpeshta raporti identifikon dezinfektimin e pamjaftueshëm ose mungesën e tij, mungesën e klorit rezidual, rritjen e turbullirës dhe praninë e treguesve të ndotjes fekale — domethënë saktësisht profilin e asaj që ndodhi në Gostivar.

Drita e kuqe ishte ndezur para se dikush të vendoste pompën.

Zinxhiri i përgjegjësisë kalon nëpër duart tona

Këtu historia bëhet e papërshtatshme, dhe pikërisht për këtë duhet treguar.

Ministri i Mjedisit Jetësor, Muhamet Hoxha, sqaroi se stacioni i filtrimit te burimi i Vrutokut nisi në 2011 dhe përfundoi në 2014, pas së cilës iu dorëzua për menaxhim Ndërmarrjes Publike “Komunalec”, që vepron nën Komunën e Gostivarit. Niveli i parë i përgjegjësisë, tha ai, janë komunat: furnizimi me ujë, mirëmbajtja e ujësjellësit dhe mbrojtja e zonave sanitare janë kompetencë komunale.

Drejtoresha e Inspektoratit për Mjedis Jetësor, Ivana Ginovska, shtoi detajin që mbyll rrethin: për çdo ndryshim në tubacionin e ujit të pijshëm, ndërmarrja publike duhet të paraqesë kërkesë në Ministri. Një kërkesë e tillë nuk ishte marrë kurrë.

Kryetari i Komunës së Gostivarit është Valbon Limani. Ndërmarrja është komunale. Qendra për Shëndet Publik që lëshoi dy raportet është ajo e Tetovës. Spitali ku u pritën mijëra pacientë është “Ferid Murat”, me drejtor Emer Bajramin. Komunat që dërguan cisternat me ujë ishin Tetova dhe ato të Rajonit të Pollogut.

Me fjalë të tjera: në rastin e Gostivarit, pothuajse çdo shkallë e zinxhirit — nga ministria, te komuna, te ndërmarrja, te qendra rajonale e shëndetit publik — kalon nëpër duar shqiptare. Kjo nuk e zbut përgjegjësinë e askujt tjetër. Por e bën të pamundur leximin e rehatshëm sipas të cilit një qytet shqiptar u helmua thjesht sepse Shkupi nuk kujdeset.

Reagimi politik e ka konfirmuar këtë siklet. VMRO-DPMNE-ja akuzon Limanin se po shmang përgjegjësinë dhe se i intereson vetëm posti, ndërsa fajëson LSDM-në, BDI-në dhe Taravarin për mosreagim. LSDM-ja opozitare akuzon institucionet shëndetësore dhe inspektuese se heshtën për javë të tëra. Secili prej tyre ka të drejtë për kundërshtarin dhe hesht për vetveten. Askush nuk ka dhënë përgjigjen se pse dy raporte thanë “i sigurt”.

Dy refleksë që e përkeqësojnë dëmin

I pari është trajtimi i cilësisë së ujit si sekret hetimor. LSDM-ja e ngriti këtë si kritikë ndaj prokurorisë, dhe argumenti qëndron pavarësisht se kush e bën: ndalimi i konsumit të ujit për shkak të devijimeve mikrobiologjike nuk e komprometon asnjë hetim. Cilësia e ujit të pijshëm nuk është provë nën hetim — është një fakt i shëndetit publik që qytetarët duhet ta dinë në çdo moment.

I dyti është përpjekja për të ngushtuar kush ka të drejtë të flasë. Ministri i Shëndetësisë, Sasho Klekovski, u kërkoi mjekëve që nuk janë epidemiologë ose infektologë të mos jepnin opinione për situatën. Lidhja Shqiptare e kundërshtoi, duke thënë se asnjë ministër nuk vendos se kush ka të drejtë të shprehë mendim profesional dhe se çdo mjek ka detyrim etik të reagojë kur rrezikohet shëndeti publik. Në një krizë të shkaktuar pikërisht nga informacion i rremë ose i vonuar, thirrja për më pak zëra profesionalë është instinkti i gabuar.

Përfaqësimi është çështje reale — por jo përgjigjja e kësaj pyetjeje

Në të njëjtën javë, Ministri Klekovski nënshkroi më 21 korrik vendimin për Komisionin Profesional për rastet e pacientëve me sëmundje malinje në Klinikën Universitare të Hematologjisë: pesë anëtarë dhe pesë zëvendësanëtarë, dhjetë persona gjithsej, i kryesuar nga prof. dr. Zllate Stojanovski. Asnjë mjek shqiptar. BDI-ja kërkoi rishikimin e vendimit dhe rikthimin e parimit kushtetues të përfaqësimit të drejtë.

Kërkesa është legjitime dhe e mbështetur në Kushtetutë. Por dy gjërat nuk duhen ngatërruar. Mungesa e shqiptarëve në një komision në Shkup dhe helmimi i 3.150 qytetarëve në Gostivar janë dy probleme të ndryshme, dhe e dyta nuk zgjidhet me përgjigjen e së parës. Në Gostivar postet ishin tonat. Pyetja atje nuk është kush ulet në tryezë — është çfarë bëri ai që ishte ulur.

Çfarë do ta ndryshonte vërtet

Prokuroria po heton personat. Kjo është e nevojshme dhe e vonuar. Por hetimi penal ndëshkon një ngjarje; nuk riparon mekanizmin që e lejoi.

Ministria ka kërkuar nga Qendra për Shëndet Publik të dorëzojë të gjitha mostrat e marra gjatë vitit, me data dhe lokacione. Klekovski vetë ka pranuar se kontrollet vjetore të Qendrës së Tetovës kanë qenë me numër të kufizuar mostrash. Kjo është, në fakt, diagnoza e plotë: një sistem që mat rrallë dhe raporton “i sigurt” prodhon më shumë siguri të rreme sesa siguri.

Masa më e lirë dhe më e menjëhershme është publikimi i detyrueshëm i çdo mostre — datë, pikë-marrje, rezultat — në kohë reale dhe pa kërkesë. Një raport që dikush duhet ta kërkojë është një raport që dikush mund ta mos e japë. Në Gostivar, ai boshllëk zgjati njëzet e dy ditë.

— Redaksia ZHURMA

Burimet

• Shenja / TV21 — Prokuroria nuk konfirmon nëse raportet për cilësinë e ujit kanë qenë të sakta apo të rreme
• Shenja — Ndotja e ujit në Gostivar: pushteti qendror fajëson komunën
• Shenja — Komisioni për sëmundje malinje pa asnjë shqiptar, reagon BDI
• Shenja — VMRO-DPMNE: Valbon Limani po shmang përgjegjësinë
• Instituti i Shëndetit Publik — Raporti për gjendjen, cilësinë dhe sigurinë e ujit të pijshëm, 2025