Robert Elsie: Kush e bëri Shqipërinë të njohur në botë?

BON —

Më 2 tetor 2017, në një spital të Bonit, Robert Elsie u nda nga jeta pas një sëmundjeje të gjatë. Fjalët e tij të fundit, sipas Wikipedia (shqip), ishin: “Vdekja është kaq e mërzitshme. Kaq e ngadaltë. Veç pritet për të.” Por amaneti i tij jetonte tashmë: trupi i këtij kanadezi, i lindur në Vankuvër, do të prehej në Alpet Shqiptare, në Theth, vendin që e kishte quajtur “Shangri-La” shqiptare. Kjo nuk ishte një metaforë romantike, por një vendim i dokumentuar në ceremoni zyrtare, ku arkivoli i Elsie-t u ekspozua me kapak të hapur në Bibliotekën Kombëtare të Tiranës, para akademikëve, shokëve dhe politikanëve nga Shqipëria, Kosova dhe Maqedonia e Veriut.

Pse ka rëndësi

• Robert Elsie (1950–2017) ishte albanologu më produktiv i shekullit XXI, me mbi 60 libra në anglisht, shqip dhe gjermanisht mbi kulturën, historinë dhe gjuhën shqiptare.
• Puna e tij u bë urë midis botës akademike perëndimore dhe trashëgimisë shqiptare, duke sfiduar stereotipe dhe denigrime antishqiptare me dokumente shkencore.
• Vendimi i tij për t’u varrosur në Shqipëri — pavarësisht mungesës së një testamenti të qartë — u bë simbol i lidhjes së tij emocionale me vendin.

Nga Vankuveri te Berlini: formimi i një albanologu

Robert Elsie lindi më 29 qershor 1950 në Vankuvër, Kanada, në një familje që nuk kishte lidhje me Ballkanin. Sipas gazetatema.net dhe Dielli, ai studioi fillimisht filologji klasike dhe gjuhësi në Universitetin e Kolumbisë Britanike, ku u diplomua më 1972. Por rruga e tij akademike mori një kthesë vendimtare kur, me një bursë studimi, u transferua në Evropë. Atje, ai ndoqi kurse në Universitetin e Lirë të Berlinit, École Pratique des Hautes Études në Paris, Institutin e Dublinit për Studime të Larta, dhe përfundimisht mbrojti doktoraturën në Universitetin e Bonit më 1978. Këto vite formuan bazën e specializimit të tij në gjuhët dhe kulturat e Evropës Juglindore, me fokus të veçantë në shqip.

Që nga viti 1978, Elsie filloi të vizitonte rregullisht Shqipërinë, fillimisht në kuadrin e bashkëpunimeve shkencore midis Universitetit të Bonit dhe Akademisë së Shkencave të Shqipërisë. Wikipedia (shqip) thekson se këto vizita nuk ishin thjesht akademike: ai u bë pjesë e jetës intelektuale shqiptare, duke marrë pjesë në Seminarin Ndërkombëtar për Gjuhën, Letërsinë dhe Kulturën Shqiptare në Prishtinë. Këtu, Elsie u njoh me figura të rëndësishme të kulturës shqiptare, si Rexhep Qosja, të cilin e quante “njërin ndër kritikët më të mëdhenj të Ballkanit”, sipas Dielli.

Puna që e bëri Shqipërinë të njohur

Elsie nuk u kufizua në hulumtime akademike. Ai u përfshi në projekte që kishin për qëllim promovimin e kulturës shqiptare në arenën ndërkombëtare. Nga viti 2002 deri në 2013, ai punoi si interpret i nivelit të lartë në Tribunalin e Hagës, duke përkthyer për raste të tilla si gjykimi i Sllobodan Millosheviçit. Por kontributi i tij më i madh mbetet puna e tij si shkrimtar dhe përkthyes. Sipas Wikipedia (shqip), Elsie botoi rreth 60 libra, duke përfshirë:

• “Dictionary of Albanian Literature” (1986) dhe “History of Albanian Literature” (1995), vepra që u bënë referenca kryesore për studimin e letërsisë shqipe;
• “Albanian Folktales and Legends” (1994), një përmbledhje e tregimeve popullore që i dha lexuesve perëndimorë një pasqyrë të traditës gojore shqiptare;
• “The Highland Lute: The Albanian National Epic” (2005), përkthimi i “Lahutës së Malcis” të Gjergj Fishtës, një vepër që Elsie e quante “epope të kombit shqiptar”;
• “Historical Dictionary of Albania” (2004) dhe “Historical Dictionary of Kosova” (2004), dy vepra që u bënë burime të domosdoshme për studiuesit e historisë së Ballkanit;
• “A Dictionary of Albanian Religion, Mythology and Folk Culture” (2001), një vepër që hulumton besimet dhe traditat shqiptare.

Përveç kësaj, Elsie ishte një avokat i flaktë i së vërtetës historike shqiptare. gazetatema.net dhe Dielli theksojnë se ai kundërshtoi me forcën e dokumentit shkencor “sulmet denigruese të rretheve antishqiptare”, duke dëshmuar “me fakte të gjalla përkatësinë europiane dhe lashtësinë e popullit tonë”. Në një intervistë të përmendur nga të dy burimet, Elsie e përkufizoi misionin e tij kështu: “Nuk ka një përkufizim të vetëm për albanologjinë, por për mua thelbi i saj është të prezantoj shqiptarët dhe botën shqiptare para gjithë botës. Të tregoj se kush janë, cila është historia, kultura dhe jeta e tyre. Shqipëria është ende një vend i panjohur, ndaj unë e shoh si detyrë që ta bëj të njohur.”

Një jetë në shërbim të trashëgimisë

Elsie nuk ishte thjesht një studiues i distancuar. Ai u përfshi thellë në jetën kulturore të shqiptarëve, duke u bërë anëtar i jashtëm i Akademisë së Shkencave dhe të Arteve të Kosovës dhe anëtar nderi i Shoqatës së Shkrimtarëve të Kosovës. Wikipedia (shqip) thekson se ai ishte gjithashtu anëtar i Shoqatës së Evropës Juglindore, duke treguar angazhimin e tij në studimin e rajonit në tërësi.

Por lidhja e tij më e thellë ishte me Shqipërinë. Në vitet e fundit të jetës, Elsie zhvilloi një dashuri të veçantë për Thethin, një fshat në Alpet Shqiptare që e quante “Shangri-La” shqiptare. Kjo dashuri u shfaq në mënyrën më të prekshme pas vdekjes së tij. Sipas Wikipedia (shqip), edhe pse Elsie nuk kishte lënë një testament të qartë për vendin e varrimit të tij, partneri i tij i jetës, Stephan Trierweller, vendosi që trupi i tij të prehej në Shqipëri. Ceremonia e varrimit, e mbajtur më 18 tetor 2017, u bë një ngjarje kombëtare, me pjesëmarrjen e akademikëve, shkrimtarëve dhe politikanëve nga të gjitha trojet shqiptare.

Vdekja e Elsie-t u perceptua si një humbje e madhe për albanologjinë. gazetatema.net shkruan se “ikja e tij la pas një hendek të thellë në studimet hulumtuese, një zbrazëti në përpjekjen e vazhdueshme për të ndriçuar etapat, figurat dhe momentet kyçe të historisë, gjuhës dhe kulturës shqiptare”. Por trashëgimia e tij mbetet e gjallë: librat, përkthimet dhe hulumtimet e tij vazhdojnë të jenë burime të domosdoshme për çdo studiues që dëshiron të kuptojë thellë kulturën dhe historinë shqiptare.

Burimet:

• gazetatema.net — Përmbledhje e kontributit të Robert Elsie në kulturën shqiptare
• Dielli (Vatra, SHBA) — Fjalim për Rexhep Qosjen, me referenca për vlerësimin e Elsie-t për të
• Dielli (Vatra, SHBA) — Profili i Robert Elsie si promovues i kulturës shqiptare
• Wikipedia (shqip) — Biografia dhe bibliografia e Robert Elsie

— Redaksia ZHURMA