Festivali i Këngës: skena ku kënga shqiptare u bë çështje shteti

TIRANË — Më 21 dhjetor 1962, në sallën e Institutit të Lartë të Arteve, radioja shtetërore ngjiti në skenë edicionin e parë të një gare këngësh që askush nuk e priste ta shihte si institucion. Fitoi Vaçe Zela me «Fëmija i parë». Gjashtë dekada më vonë Festivali i Këngës në RTSh është ende aty, çdo dhjetor — gara muzikore që ka kaluar e pandërprerë nga diktatura te pluralizmi. Është edhe e vetmja skenë shqiptare ku një koncert dhjetori u kthye në çështje shteti dhe u pagua me burg.

Pse ka rëndësi

• Festivali nisi më 21 dhjetor 1962 dhe mbahet çdo dhjetor nga radiotelevizioni publik — gara muzikore me jetën më të gjatë të pandërprerë në kulturën shqiptare.
• Edicioni i 11-të, 22–24 dhjetor 1972, u sulmua nga Enver Hoxha dhe u bë tema e Plenumit të Katërt të Komitetit Qendror të PPSh-së, 26–28 qershor 1973 — nisja e një fushate ndëshkimore kundër «liberalizmit» në kulturë.
• Që nga edicioni i 42-të, në dhjetor 2003, fituesi përfaqëson Shqipërinë në Eurovision: Anjeza Shahini ishte e para, në vitin 2004.

Një festival që lindi brenda radios

Festivali u themelua në 1962 si prodhim i radios së shtetit, dhe kjo prejardhje shpjegon gjithçka që erdhi pas. Në një vend ku disku ishte i rrallë, koncerti i huaj i ndaluar dhe skena private nuk ekzistonte, radioja nuk ishte një medium mes shumësh: ishte i vetmi. Ajo që kalonte në dhjetor nëpër mikrofonat e saj bëhej repertori i vitit pasardhës — kënga që do të këndohej në dasma, në shkolla, në fabrika.

Edicioni i parë, më 21 dhjetor 1962, u mbajt në Institutin e Lartë të Arteve në Tiranë dhe u fitua nga Vaçe Zela me «Fëmija i parë». Ishte fitorja e parë e një serie që nuk është përsëritur: Zela e ka fituar festivalin njëmbëdhjetë herë. Pas saj vjen Tonin Tërshana me katër, dhe më pas Aurela Gaçe, Manjola Nallbani e Elsa Lila me nga tri secila.

Bashkë me Kinostudion «Shqipëria e Re» dhe Ansamblin Kombëtar të Këngëve e Valleve Popullore, festivali plotësoi aparatin kulturor të shtetit: kinemaja jepte narrativën, ansambli jepte folklorin e kodifikuar, festivali jepte këngën e lehtë — zhanri i vetëm me leje ku kompozitori i ri mund të provonte një harmoni që nuk kishte dëgjuar askund tjetër.

22–24 dhjetor 1972: tri netë në Teatrin e Operas dhe Baletit

Edicioni i 11-të u mbajt më 22–24 dhjetor 1972 në Teatrin e Operas dhe Baletit në Tiranë. Drejtues artistik ishte Mihal Luarasi; në skenë prezantuan Edi Luarasi dhe Bujar Kapexhiu. Konkurruan njëzet këngë.

Risia teknike ishte e vogël dhe u lexua si politike. Ky ishte festivali i parë ku asnjë këngë nuk përsëritej dhe ku çdo interpretues këndonte vetëm një pjesë — formula që Sanremo kishte adoptuar po atë vit, 1972. Në praktikë kjo do të thoshte një skenë më e shpejtë, më e afërt me televizionin perëndimor që kapej fshehurazi nga bregdeti.

Fitoi «Kur vjen pranvera» e Tonin Tërshanës, me muzikë të Pjetër Gacit dhe tekst të Fatos Arapit. Në skenë dolën Françesk Radi, Sherif Merdani, Justina Aliaj, Vaçe Zela dhe Ema Qazimi; debutuan këngëtaret Lindita Sota e Suzana Qatipi dhe kompozitorët Josif Minga, Aleksandër Peçi e Enver Shëngjergji. Ishte, me çdo matës artistik, edicioni më i guximshëm i historisë së festivalit.

Plenumi i Katërt: kur një koncert u bë çështje shteti

Sulmi nisi gjashtëmbëdhjetë ditë pas mbylljes së perdes. Më 9 janar 1973, në Presidiumin e Kuvendit Popullor, Enver Hoxha e kritikoi ashpër edicionin e 11-të. Gjashtë muaj më vonë, më 26–28 qershor 1973, Plenumi i Katërt i Komitetit Qendror të PPSh-së iu kushtua pikërisht festivalit dhe luftës kundër «shfaqjeve liberale» në kulturë. Akuza zyrtare fliste për ndikime të huaja dhe «aspekte imorale» në këngë e në paraqitje.

Objektivat kryesorë ishin dy. Todi Lubonja, drejtor i përgjithshëm i Radiotelevizionit Shqiptar, dhe Fadil Paçrami, kryetar i Kuvendit Popullor në vitet 1971–1973 dhe më parë ministër i Kulturës e kryeredaktor i «Zërit të popullit», u shpallën bërthama e një «grupi antiparti» në kulturë.

Paçrami u arrestua më 21 tetor 1975. Në një gjyq të dytë, në janar 1977, u dënua për «sabotim në fushën e kulturës» me njëzet e pesë vjet burg; i vuajti në Tiranë, Burrel dhe Kosovë të Madhe pranë Elbasanit, dhe u lirua më 17 mars 1991, dy javë para zgjedhjeve të para pluraliste. Vdiq më 16 janar 2008. Lubonja, drejtuesi artistik Mihal Luarasi dhe këngëtari Sherif Merdani u dënuan gjithashtu me burgime të gjata — sipas kronikës së festivalit, rreth gjashtëmbëdhjetë vjet, deri në fund të viteve '80.

Dënimi nuk u ndal te organizatorët. Këngëtarë si Justina Aliaj dhe Françesk Radi u ndaluan të dilnin më në skenë; të tjerë u larguan nga televizioni ose u dërguan të punonin në qytete e fshatra të largëta. Prezantuesja Edi Luarasi e pagoi për vite kostoja e të qenit fytyra e asaj mbrëmjeje. Për brezin që erdhi pas, mesazhi ishte i qartë dhe i pagabueshëm: kënga e lehtë nuk ishte zbavitje, ishte territor i kontrolluar.

Nga Pallati i Kongreseve te Eurovizioni

Festivali mbijetoi edhe atë dimër edhe regjimin që e ndëshkoi. Sot mbahet çdo dhjetor në Pallatin e Kongreseve në Tiranë dhe transmetohet nga RTSh-ja, pasardhësja e së njëjtës radio që e nisi.

Ndryshimi më i madh i pas-1990-s erdhi në dhjetor 2003: fituesja e edicionit të 42-të, Anjeza Shahini, u bë përfaqësuesja e parë e Shqipërisë në Eurovision, ku në vitin 2004 doli e shtata. Që atëherë festivali nuk është vetëm garë kombëtare, por edhe dera nga e cila muzika shqiptare del në Evropë — një rol që e ka bërë skenën e dhjetorit objekt debati të përvitshëm mbi gjuhën, zhanrin dhe atë që një vend zgjedh të tregojë për vete.

Trashëgimia e një skene dhjetori

Ajo që e bën këtë festival më shumë se një garë është pikërisht kronologjia e dënimit. Në 1972 asnjë prej atyre njëzet këngëve nuk përmbante kritikë politike; nuk kishte tekst disident, nuk kishte protestë. Kishte një aranzhim më të lirë, një ritëm më të shpejtë dhe një skenë që i ngjante pak më shumë botës jashtë. Kjo mjaftoi. Kur një shtet e ndëshkon një koncert me njëzet e pesë vjet burg, ai nuk po dënon një vepër — po pranon se muzika e lehtë është e vetmja hapësirë ku shoqëria mund të ndryshojë pa kërkuar leje.

Prandaj dhjetori shqiptar ende ka peshë. Skena e Pallatit të Kongreseve është e njëjta skenë e vitit 1962: vendi ku matet, një herë në vit dhe publikisht, sa larg është e lejuar të shkojë shija e një vendi.

Burimet:

• Wikipedia (shqip) — «Festivali i Këngës në RTSH» — themelimi më 1962, edicioni i parë i 21 dhjetorit 1962 në Institutin e Lartë të Arteve, fituesit e shumëfishtë dhe lidhja me Eurovizionin.
• Wikipedia (shqip) — «Festivali i 11-të i Këngës në RTSH» — datat 22–24 dhjetor 1972, Teatri i Operas dhe Baletit, drejtimi i Mihal Luarasit, prezantimi, njëzet këngët, fituesi dhe pasojat mbi pjesëmarrësit.
• kujto.al — Arkiva Online e Viktimave të Komunizmit: Fadil Paçrami — detyrat e mbajtura, Plenumi i Katërt i 26–28 qershorit 1973, arrestimi më 21 tetor 1975, gjyqi i janarit 1977, burgjet dhe lirimi më 17 mars 1991.
• Wikipedia (anglisht) — «Fadil Paçrami» — roli i tij si organizator i edicionit të dhjetorit 1972, plenumi i qershorit 1973 kushtuar festivalit dhe data e vdekjes.

— Redaksia ZHURMA