Tragjedia e Korishës

Natën e 13 majit 1999, në një lëndinë pyjore pranë fshatit Korishë, në rrugën Prizren–Suharekë, avionët e NATO-s goditën atë që Aleanca e quajti një objektiv legjitim ushtarak. Nën bomba nuk kishte vetëm pajisje lufte: aty kishin gjetur strehë dhjetëra refugjatë shqiptarë të Kosovës — bujq të zhvendosur, gra, fëmijë e të moshuar, të mbledhur me traktorët e tyre. U vranë diku midis dyzet e tetë e tetëdhjetë e shtatë veta. Korisha është ndër ngjarjet më të rënda të fushatës ajrore të NATO-s kundër Jugosllavisë — dhe një nga ato pak faqe ku viktima ishte shqiptari e goditësi ishte Perëndimi. Për një gazetë që i sheh Uashingtonin dhe Brukselin me të njëjtin skepticizëm si Beogradin, ajo natë nuk lejohet të harrohet as të thjeshtohet.

Nata e 13 majit

Rreth orës njëmbëdhjetë e gjysmë të natës, në javën e tetë të bombardimeve, tre avionë të NATO-s hodhën mbi lëndinën pranë Korishës një sërë bombash — të parat me udhëzim lazeri mbi atë që u përshkrua si artileri dhe një transportues i blinduar, e pastaj disa bomba të pauguidura. Në atë hapësirë ishin vendosur, mbi traktorë e qerre, qindra civilë shqiptarë të zhvendosur nga fshatrat përreth. Kur bombat mbaruan, toka ishte mbuluar me trupa, traktorë të djegur dhe të plagosur që bërtisnin. Shumica e të vrarëve ishin gra, fëmijë e pleq; mes të plagosurve kishte fëmijë nën pesëmbëdhjetë vjeç. Ishte nata më vdekjeprurëse për civilët shqiptarë e shkaktuar drejtpërdrejt nga aleanca që ishte ngritur, sipas fjalëve të veta, për t'i mbrojtur ata.

Sa u vranë — dhe pse numri nuk zë vend

Numri i saktë i të vdekurve mbetet i pazgjidhur. «Libri i Bardhë» jugosllav numëroi së paku dyzet e tetë të vrarë, kryesisht gra, fëmijë e të moshuar, dhe rreth gjashtëdhjetë të plagosur; burime serbe folën për tetëdhjetë e shtatë e madje mbi njëqind. Human Rights Watch, në hetimin e vet të pavarur të fushatës, e vlerësoi shifrën «deri në tetëdhjetë e shtatë civilë të zhvendosur». Ne nuk e riprodhojmë numrin më të lartë si fakt të prerë — jo sepse jetët peshojnë më pak, por sepse pikërisht kur numrat bëhen armë propagande, nderi ndaj të vdekurve kërkon që shifra të mbahet si rend madhësie, jo si slogan. Fakti i pakontestuar është ky: një grumbull refugjatësh civilë u shua brenda pak minutash.

Objektiv legjitim apo mburojë njerëzore?

Rrethanat janë vetë burim mosmarrëveshjeje. NATO këmbënguli se kishte goditur një kamp ushtarak dhe pikë komandimi të ushtrisë jugosllave, me pajisje të vëzhguara nga ajri, dhe se prania e civilëve nuk ishte e ditur. Ditë më pas, zëdhënësit e Aleancës lanë të kuptohej se forcat serbe mund t'i kishin sjellë refugjatët atje si mburojë njerëzore. Disa të mbijetuar shqiptarë e përforcuan këtë: thanë se policia dhe ushtria jugosllave i kishin drejtuar në atë vend pikërisht që t'i vriste bomba e NATO-s. Të tjerë thanë thjesht se «serbët i mbyllën aty për të vdekur». Human Rights Watch gjeti tregues se civilët mund të ishin përdorur si mburojë nga forcat VJ/MUP — por shtoi qartë se «nuk është e mundur të përcaktohet me siguri» se ata u detyruan qëllimisht. Ne nuk e gjykojmë këtë pyetje: e paraqesim ashtu siç mbetet — e hapur.

Përgjegjësia që nuk pastrohet

Ajo që mund të thuhet me siguri është se përgjegjësia është e shtresuar, dhe se asnjë shtresë nuk e fshin tjetrën. Makineria e spastrimit të Millosheviçit i kishte nxjerrë këta njerëz nga shtëpitë e veta — pa atë zhvendosje me dhunë, nuk do të kishte pasur refugjatë të grumbulluar në një lëndinë. Por bombat që i vranë ishin të NATO-s. Human Rights Watch arriti në përfundimin se Aleanca «nuk zbatoi masa paraprake të mjaftueshme» për të verifikuar mungesën e civilëve para se të godiste — se numri i tepërt i të vdekurve tregon vetë se verifikimi ishte i pamjaftueshëm. Të thuash se «serbët e provokuan» nuk e shlyen detyrimin e atij që shtypi butonin; të thuash se «ishte gabim lufte» nuk e kthen faktin se një fuqi që fluturonte pa rrezik mbi kokat e njerëzve mbante mbi vete barrën e kujdesit. Të dyja të vërtetat qëndrojnë në të njëjtën faqe.

Pse ka rëndësi

Korisha është prova që skepticizmi i rrjetit shqiptar ndaj fuqive të mëdha nuk është refleks armiqësie, por kujtesë. Për breza, historia e shqiptarit është shkruar nga të tjerët: në Berlin ndahej territori i tij, në Firence caktohej kufiri i tij, e në Korishë vdiq nën çlirimtarin e vet të shpallur. Nuk e mohojmë se ndërhyrja e NATO-s i dha fund spastrimit dhe hapi rrugën e lirisë së Kosovës — kjo është e vërtetë dhe qëndron. Por një popull që di ta shohë me nder edhe të vdekurin e vet nga dora mike është një popull që ka dalë nga roli i objektit. Të kujtosh Korishën do të thotë të mbash njëkohësisht mirënjohjen dhe llogarinë — të mos i japësh asnjë fuqie, as mikut, të drejtën ta harrojë çmimin njerëzor të asaj që bën në emrin tënd.