Mehdi Frashëri: shtetari mes dy luftërave

Ka burra që historia i do të rrjedhshëm, me një fytyrë të vetme; e ka të tjerë që ajo i ngarkon me kontradiktat e tërë një epoke. Mehdi Frashëri qe nga këta të dytët. Erudit i hollë, administrator i ndershëm, historian me pendë të kujdesshme — dhe, në muzgun e jetës, regjent nën thembrën e Rajhut. Ta gjykosh me një fjalë të vetme do të ishte përtaci e mendjes. Ta kuptosh, do thënë ta ndjekësh nëpër tre perandori e dy luftëra.

Nga shtëpia e Frashëllinjve

Lindi më 28 shkurt 1872 në Frashër të Përmetit, në atë fis bektashian që i dha kombit më shumë sesa ndonjë familje tjetër: Abdylin, ideologun e Rilindjes; Naimin, poetin; Samiun, enciklopedistin. Mehdiu i përkiste një brezi më të ri të së njëjtës shtëpi — jo vëlla i tre të mëdhenjve, por trashëgimtar i emrit dhe i mendësisë së tyre. Ajo trashëgimi nuk qe vetëm gjak; qe një frymë: bindja se Shqipëria fitohej me dije po aq sa me pushkë.

U shkollua në Konicë e në Manastir, e mori diplomën te Mekteb-i Mülkiye e Stambollit më 1897 — shkolla që formoi elitën administrative osmane. Aty nisi karriera e tij e gjatë si nëpunës i Perandorisë: kajmekam i Peqinit në fillim të shekullit, e më vonë mutesarif — guvernator — i Jerusalemit. Ishte njeriu i shtetit në kuptimin më të vjetër të fjalës: e dinte se si mbahej një administratë, si shkruhej një ligj, si mblidheshin taksat pa shtypje.

Shërbëtori i shtetit të ri

Kur lindi Shqipëria më 1912, Mehdi Frashëri ishte tashmë burrë i pjekur me përvojë qeverisjeje. Iu vu menjëherë në shërbim shtetit të brishtë: kryebashkiak i Durrësit nën Princ Vidin, ministër në qeverinë e vitit 1918, ministër i Brendshëm më 1920. Pastaj erdhi diplomacia. Përfaqësoi Shqipërinë në komisionet ndërkombëtare për financat e për kufijtë — ato beteja të heshtura ku fati i një kombi vendosej me harta e protokolle, jo me top. Kryesoi delegacionin shqiptar në Konferencën e Paqes së Parisit më 1919 dhe shërbeu si ministër fuqiplotë në Athinë nga 1923 deri 1926, në kohëra kur çamëria dhe kufiri jugor digjnin.

Ndërkohë lëvronte pendën. Më 1927 botoi Lidhja e Prizrenit, vepër historike mbi ngjarjen që e kishte ndezur xhaxhai i tij Abdyl — një studim që e nderon për kujdesin dokumentar, jo për patriotizëm bombastik. E ribotoi më 1938, të zgjeruar me efektet diplomatike. Frashëri shkruante si Konica: i ftohtë ndaj mitit, i ngrohtë ndaj së vërtetës.

Kabineti i "të rinjve"

Maja e jetës së tij publike erdhi më 21 tetor 1935, kur Mbreti Zog e thirri kryeministër. Frashëri mblodhi rreth vetes një kabinet ministrash të rinj, perëndimorë në formim, reformatorë në frymë — ai "Qeveria e të rinjve" që historiografia e kujton si përpjekjen më liberale të mbretërisë. Premtoi transparencë: konferenca publike, dialog me shtypin, drejtësi e pavarur, gjendarmëri e pastruar nga abuzimi. Synoi të modernizonte administratën dhe ekonominë në një kohë kur ndikimi italian po rritej si baticë.

Ishte një frymë e shëndoshë në një oborr të mbytur. Por Zogu nuk e duronte gjatë erën e reformës; më 7 nëntor 1936 kabineti ra. Përvoja zgjati pak më shumë se një vit — sa për të treguar se ç'mund të kishte qenë Shqipëria, dhe sa pak hapësirë i jepte mbretëria mendjeve të lira.

Regjenca: nderi dhe trasheu

Pas pushtimit italian të 7 prillit 1939, e mandej kur Gjermania zëvendësoi Italinë në vjeshtën e 1943-shit, Frashëri u kthye në qendër të skenës — në rolin që do t'i rëndonte emrin përgjithmonë. Më 25 tetor 1943 u zgjodh kryetar i Këshillit të Lartë të Regjencës, kreu kolektiv i shtetit nën "pavarësinë" që naziigjermania i dha Shqipërisë sipas modelit kroat. Pranë tij qenë Lef Nosi, Fuad Dibra dhe fretari françeskan Anton Harapi — i cili, si murg katolik, kërkoi të mos firmoste asnjë dënim me vdekje.

Si ta gjykojmë këtë hap? Frashëri dhe nacionalistët që e rrethonin besonin se po shpëtonin formën e shtetit shqiptar — kufijtë, administratën, idenë e sovranitetit — nga rrënimi i plotë. Por çfarëdo qoftë qëllimi, regjenca qe fasadë e një pushtimi, dhe historia nuk fal lehtë ata që ulen në fronin e ndërtuar nga okupatori, sado i ndershëm të ketë qenë synimi. Kur partizanët fituan, gjermanët u tërhoqën dhe e morën Frashërin me vete. Konica do të thoshte se shqiptarët dinë të vdesin për atdheun, por nganjëherë harrojnë se si të jetojnë me nder për të; në fatin e Frashërit ka diçka nga ky paradoks i hidhur.

Mërgimi dhe gjykimi

Plak e i mundur, kaloi pak kohë në Vjenë e mandej u vendos në Romë, ku jetoi në mërgim deri sa vdiq, më 25 maj 1963, nëntëdhjetë e një vjeç. Regjimi komunist që mori Shqipërinë e shpalli tradhtar; ai vdiq larg dheut që i kishte shërbyer gjysmë shekulli.

Mbetet figura më e ndërlikuar e shtetarisë sonë moderne — bashkëkohës i kaçakëve si Bajram Curri që zgjodhën pushkën, ndërsa ai zgjodhi penën dhe protokollin. Reformatori liberal dhe regjenti nën nazizëm jetojnë në të njëjtin trup. Mbase mësimi i tij është ky: dija dhe ndershmëria personale nuk mjaftojnë kur historia të vendos në udhëkryqin e gabuar. Frashëri e meriton të kujtohet i tërë — me lavdinë dhe me rënien — sepse vetëm ashtu kombi mëson nga vetja.

Burimet:

• Robert Elsie, A Biographical Dictionary of Albanian History (I.B. Tauris, 2012), zëri "Frashëri, Mehdi".
• Bernd J. Fischer, Albania at War, 1939–1945 (Purdue University Press, 1999).
• "A Liberal Government in King Zog's Albania? Mehdi Frashëri and the Cabinet of the 'Young' (1935–1936)", Südost-Forschungen, vëll. 73 (De Gruyter, 2014).
• Mehdi Frashëri, Lidhja e Prizrenit dhe efektet diplomatike të saj (Tiranë, 1938).
• Owen Pearson, Albania in the Twentieth Century, vëll. I–II (I.B. Tauris).

— Redaksia ZHURMA