Mbretëresha Teutë: regjentja ilire që iu kundërvu ekspansionit romak

Teuta (Mbretëresha Teutë) ka qenë regjentja e Ardiajve, një fis i fuqishëm ilir në bregun lindor të Adriatikut, në fillim të shekullit III p.e.s. Ajo mori pushtetin pas vdekjes së bashkëshortit, mbretit Agron (rreth 231 p.e.s.), si regjente e birit të tij Pinnes, dhe u përball me ekspansionin e parë ushtarak romak në këto ujëra gjatë Luftës së Parë Ilire (229–228 p.e.s.). Emri i saj mbetet figura ilire femërore më e njohur e antikuitetit shqiptar.

Pse ka rëndësi

• Është sundimtarja e parë ilire që hyri në historinë e Mesdheut si rival i Romës, jo si subjekt i saj — një sovranitet i humbur që ajo e mbrojti me flotë;
• Politika e saj ndaj piraterisë ilire u bë casus belli i Luftës së Parë Ilire: sipas burimeve të lashta (Appiani, Polibi), ajo u përgjigj envoyve romakë se në mbretërinë e saj pirateria nuk ndalohej me ligj;
• Flota e Ardiajve kishte bërë Gjirin e Kotorit dhe bregun shqiptar një fuqi detare që kontrollonte rrugët tregtare midis Greqisë dhe Italisë jugore;
• Në historiografinë kombëtare shqiptare ajo shihet si simbol i rezistencës para-Skënderbeut ndaj pushtuesve të huaj.

Kush ishte

Ardiajt ishin një fis ilir me qendër në bregun e Dalmacisë jugore dhe të Shqipërisë, rreth Gjirit të Kotorit, me seli në Rhizon (sot Risan). Pas vdekjes së mbretit Agron (rreth 231 p.e.s.), Teuta mori pushtetin si regjente për Pinnesin, djalin e Agronit nga një martesë e mëparshme. Nën drejtimin e saj, flota ilire zgjeroi bastisjet kundër anijeve tregtare në Detin Adriatik dhe Jon, e deri te bregu i Italisë jugore, duke mbrojtur dhe rritur tregtinë brenda mbretërisë ilire.

Lufta e parë ilire

Senati romak dërgoi envoyë për të kërkuar dorëzimin e piratëve ilirë. Sipas rrëfimeve të Appianit dhe Polibit, Teuta u përgjigj se në mbretërinë e saj pirateria nuk konsiderohej krim dhe se sovrani nuk i ndalonte subjektet e vet të merrnin plaçkë. Pasi u vra një envoy dhe një tregtar italian, Roma nisi një ekspeditë ushtarake (229 p.e.s.) nën konsujt Lucius Postumius Albius dhe Gnaeus Fulvius Centumalus. Forcat romake morën Durrësin (Epidamnin), Apoloninë dhe Korfurën (Korkyrën); komandanti ilir Demetri i Farit (Dimetri i Farit) kaloi nga pala romake. Teuta u tërhoq në Rhizon dhe kërkoi paqe (228 p.e.s.).

Pasojat

Sipas traktatit të paqes, Teuta mbajti fronin, por pushteti i saj u kufizua në një brez të ngushtë në veri të Lissusit (Lezhës); iu ndalua të lundronte në jug të Lissusit me më shumë se dy lemba (anije të vogla luftarake) dhe u detyrua të paguante haraç. Lufta e Parë Ilire shënoi fillimin e ndërhyrjeve romake në Ballkanin perëndimor — një proces që, brez pas brezi, çoi te sundimi romak i Ilirisë dhe formoi kujtesën e rezistencës që do ta trashëgonte Skënderbeu tre shekuj më vonë.

Burimet

• Teuta — Wikipedia (sq), artikulli i cili përbën burimin kryesor të fakteve për këtë ekspozitë.
• Appian, Illyrike; Polibi, Historitë — burimet e lashta të cituara për përgjigjen ndaj envoyve romakë.