Nexhmije Pagarusha

Nexhmije Pagarusha (Pagarushë, 7 maj 1933 — Prishtinë, 7 shkurt 2020) ishte këngëtare e aktore shqiptare nga Kosova, soprania që e ngriti këngën popullore shqipe në art të mirëfilltë dhe që u bë, për katër dekada, zëri i njohur i një populli. E thirrur Bilbili i Kosovës dhe Bilbili i këngës shqipe, ajo doli në skenë në një kohë kur shprehja kombëtare shqiptare në Jugosllavi ishte e ngushtuar, dhe pikërisht përmes këngës — të kënduar në gjuhën shqipe, në radion e re të Prishtinës — e mbajti gjallë e të dukshme një trashëgimi që shteti nuk e njihte. Interpretimi i saj i "Bareshës" mbetet ndër më të dashurit e gjithë muzikës shqiptare, një pikë takimi mes Kosovës dhe Shqipërisë që asnjë kufi nuk arriti ta ndante.

Nga Pagarusha te Radio Prishtina

Nexhmija lindi më 7 maj 1933 në fshatin Pagarushë, pranë Malishevës, në atë kohë pjesë e Mbretërisë së Jugosllavisë e sot në Kosovë. Fëmijërinë e kaloi në një mjedis fshatar ku kënga ishte pjesë e jetës së përditshme, dhe herët u dallua për zërin. Shkollimin fillestar e mori në Malishevë, ndërsa më vonë ndoqi studime për kënto solo (këngë klasike) në Beograd, ku qëndroi rreth tri vite pa e përfunduar programin. Ishte një formim që ia dha teknikën operistike të një sopranoje — një zë me shtrirje e disiplinë që do ta dallonte gjithë jetën nga interpretuesit e tjerë të këngës popullore.

Në vitin 1948, sapo ishte themeluar Radio Prishtina, ajo u bë njëra nga solistet e para të saj. Kjo nuk ishte thjesht fillimi i një karriere: Radio Prishtina ishte institucioni i ri përmes të cilit kënga shqipe filloi të transmetohej e të përhapej nëpër Kosovë e më gjerë, dhe Pagarusha u bë zëri i saj i parë i madh. Në një kohë kur institucionet kulturore shqiptare ishin të pakta e nën mbikëqyrje, radioja dhe zëri i saj bënin një punë të heshtur ndërtimore — i jepnin gjuhës e këngës shqipe një vend publik.

"Baresha" dhe zëri i një populli

Gjatë karrierës Pagarusha interpretoi mbi njëqind e pesëdhjetë këngë, nga kënga popullore te muzika e lehtë e ajo klasike. Kryevepra e saj mbetet "Baresha" — e kompozuar nga bashkëshorti i saj, kompozitori Rexho Mulliqi, me tekst të poetit Rifat Kukaj. Kënga, me figurën e bareshës që kullot në malësi, u bë një nga simbolet më të njohura të muzikës shqiptare, e kënduar e ridëgjuar brez pas brezi. Martesa me Mulliqin ishte edhe një bashkëpunim krijues: ai kompozitor, ajo interpretja që u jepte veprave të tij jetë.

Zëri i saj i sopranos i lejoi një diapazon të rrallë. Kritika kosovare e quajti "Mbretëreshë e këngës shqipe" dhe, për cilësinë operistike, i vunë edhe emrin "Madame Butterfly". Me ansamblin "Shota" ajo udhëtoi e këndoi jashtë Kosovës — në Shqipëri, në Maqedoni, në Bosnjë, në Bullgari e deri në Izrael — duke e bartur këngën shqipe në skena ku rrallë dëgjohej. Këto turne ishin, në thelbin e tyre, akte kulturore: një zë shqiptar që ngrihej me dinjitet mbi kufijtë që shtetet kishin vizatuar.

Skena, ekrani dhe heshtja

Pagarusha nuk ishte vetëm këngëtare. Ndër vitet 1967 dhe 1997 ajo luajti në rreth njëmbëdhjetë filma, duke shtuar te zëri edhe praninë skenike të aktores. Në vitin 1984, pas një koncerti të fundit në Sarajevë, ajo u tërhoq nga skena në kulmin e famës — një heshtje e zgjedhur që zgjati gjashtëmbëdhjetë vjet. U rikthye vetëm më 2000, me këngën "Për ty", si për të kujtuar se zëri kishte mbetur. Në vitet e mëvonshme shërbeu si anëtare jurie në festivale e si këshilltare muzikore për Radio Kosovën, duke ua kaluar përvojën brezave të rinj.

Një zë mbi kufij

Rëndësia e Nexhmije Pagarushës del më e qartë kur shihet jo si karrierë e vetme, po si nyjë në një rrjet më të gjerë. Ajo lindi e u rrit brenda një shteti që nuk e njihte kombin e saj, e megjithatë u bë figura kulturore që të dyja anët e botës shqiptare — Kosova dhe Shqipëria — e pranuan si të vetën. Në nëntor të vitit 2012, presidenti i Shqipërisë Bujar Nishani e nderoi me titullin "Nderi i Kombit"; Kosova e shpalli "Këngëtare të shekullit". Një zë i vetëm, i nderuar nga dy shtete: dëshmi se kultura e mban të plotë atë që politika e ndan.

Ajo vdiq më 7 shkurt 2020 në Prishtinë, në moshën 86-vjeçare, e vajtuar si mbretëresha e këngës shqipe. Sot një bust i saj qëndron në Kosovë dhe kënga "Baresha" mbetet pjesë e repertorit të përhershëm kombëtar — jo si nostalgji, po si provë se një grua nga Pagarusha e Malishevës ia ngriti zërit shqip një vend të nderit që s'do të shuhet.