Opinioni i GJND-së i 2010-s: fitorja juridike që mbeti pa zgjidhje politike

HAGË — Ministri i Jashtëm i Serbisë i asaj kohe, Vuk Jeremiq, e kishte quajtur paraprakisht «moment të së vërtetës». Momenti erdhi më 22 korrik 2010 — por jo ashtu siç e kishte parashikuar Beogradi. Siç e përmbledh Telegrafi, rezultati qe «një fiasko e vërtetë» për Serbinë: Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë, instanca më e lartë gjyqësore e Kombeve të Bashkuara, konstatoi se Deklarata e Pavarësisë së Kosovës e 17 shkurtit 2008 nuk ishte në kundërshtim me të drejtën ndërkombëtare.

Pse ka rëndësi

• Opinionin e kërkoi vetë Serbia, përmes Asamblesë së Përgjithshme të OKB-së, për një vlerësim mbi ligjshmërinë e shpalljes së pavarësisë (KultPlus).
• Gjykata konstatoi se deklarata nuk shkeli as të drejtën e përgjithshme ndërkombëtare, as Rezolutën 1244 të Këshillit të Sigurimit, as Kornizën Kushtetuese të UNMIK-ut (Epoka e Re).
• Opinioni ishte këshillëdhënës dhe, siç thekson Epoka e Re, nuk e «krijoi» shtetin e Kosovës — ai vulosi juridikisht një realitet të shpallur dy vjet më parë.

Pika që rrallë përmendet në përvjetorë është se procedura ishte iniciativë serbe. KultPlus kujton se opinioni erdhi pas kërkesës së Serbisë drejtuar Asamblesë së Përgjithshme të OKB-së — domethënë Beogradi zgjodhi ta çonte çështjen para gjykatës dhe e humbi atje. Epoka e Re e formulon më drejtpërdrejt: me një shumicë bindëse votash, Gjykata rrëzoi argumentin kryesor të Serbisë se deklarata e 17 shkurtit ishte e paligjshme, duke konstatuar se e drejta ndërkombëtare nuk përmban ndonjë ndalim të përgjithshëm ndaj deklaratave të pavarësisë.

Ka edhe një kufizim që Epoka e Re nuk e fsheh: Gjykata e trajtoi rastin e Kosovës si sui generis, të lidhur ngushtë me rrethanat historike, juridike dhe humanitare pas shpërbërjes së ish-Jugosllavisë. Pra opinioni nuk krijoi një precedent automatik për separatizmat e tjerë në botë — një hollësi që e bën argumentin më të fortë, jo më të dobët, sepse e nxjerr Kosovën nga analogjitë e lira me të cilat Beogradi ka punuar prej vitesh.

Gazeta Dielli e Vatrës, në një analizë juridike të botuar për të njëjtin përvjetor, e vendos opinionin brenda një zinxhiri të gjatë e jo si ngjarje të vetmuar. Sipas Diellit, subjektiviteti i Kosovës ndërtohet nga pozita kushtetuese e vitit 1974, Deklarata Kushtetuese e 2 korrikut 1990, Kushtetuta e Kaçanikut e 7 shtatorit 1990, referendumi për pavarësi i vitit 1991, vitet 1990–1999, ndërhyrja e NATO-s, administrimi sipas Rezolutës 1244, procesi i udhëhequr nga i dërguari special i OKB-së Martti Ahtisaari dhe, në fund, shpallja e 17 shkurtit 2008. Nga aty Dielli nxjerr edhe tezën e vet politike: duke iu referuar parimit të barazisë sovrane në nenin 2 paragrafi 1 të Kartës së OKB-së, argumenton se dialogu me Serbinë është proces normalizimi ndërmjet dy realiteteve juridike të krijuara, jo mekanizëm për të rihapur çështjen e ekzistencës së shtetit.

Këtu burimet ndahen — dhe ndarja është më interesante se vetë përvjetori. Dielli dhe Epoka e Re e lexojnë 22 korrikun si kapital juridik të pashpenzuar, që Kosova duhet ta përdorë më agresivisht për anëtarësime dhe njohje të reja. Telegrafi e lexon të njëjtin dokument si fitore që u konsumua pa u konvertuar. Bilanci i tij: disa njohje shtesë, pranimi i Kosovës në FIFA dhe UEFA — dhe menjëherë pas kësaj, hyrja në një spirale negociatash me Serbinë që u dëshmua rrugë pa krye, me një BE «më shumë si spektatore dhe moderatore neutrale» sesa si ndërmjetësuese që respekton gjendjen faktike dhe vendimin e Gjykatës. Telegrafi shkon më tej: vendimi u zhvlerësua edhe nga debatet mbi «korrigjimin e kufijve» mes Kosovës e Serbisë — domethënë nga vetë aktorët që e kishin duartrokitur.

Telegrafi e mbështet këtë tek një ndryshim i qëndrimit amerikan. Bill Clinton ndërhyri ushtarakisht më 1999; George W. Bush, në konferencën për media me kryeministrin Sali Berisha në Tiranë më 10 qershor 2007 — në përvjetorin e Lidhjes së Prizrenit — tha se «besojmë se Kosova duhet të jetë e pavarur» dhe se «në një moment, më shpejt se vonë, duhet thënë 'mjaft është mjaft, Kosova është e pavarur'». Administrata e Barack Obamës, sipas Telegrafit, nuk tregoi interes të theksuar: përqendrimi kaloi te themelimi i Gjykatës Speciale dhe te normalizimi i raporteve me Serbinë. Ilustrimi që zgjedh gazeta është vizita e nënpresidentit Joe Biden në Beograd më 2016, ku shprehu keqardhje për viktimat civile të ndërhyrjes së NATO-s, ndërsa Aleksandar Vuçiqi i bleu një palë opinga në treg.

Ky detaj lidh dy dosje që zakonisht trajtohen veçmas, sepse të dyja rrinë në Hagë. Koha Javore, në një shkrim mbi Dhomat e Specializuara të Kosovës, rimerr kritikën e Jason Steinbaum-it, «The Kosovo Specialist Chambers – A Chronicle of Failure». Steinbaum, i përfshirë drejtpërdrejt në politikëbërjen amerikane të asaj periudhe, argumenton se gjykata u krijua për arsye më tepër politike sesa juridike, se origjina e saj lidhet me pretendimet e Raportit të Dick Marty-t të vitit 2011 për trafik organesh, por se aktakuzat e deritanishme nuk përmbajnë asnjë akuzë të tillë — ato përqendrohen te ish-drejtues të UÇK-së, përfshirë ish-presidentin Hashim Thaçi. Koha Javore e pranon një pjesë të argumentit si faktike: presioni amerikan dhe evropian mbi Prishtinën për themelimin e gjykatës më 2015; fakti që Dhomat, formalisht pjesë e sistemit gjyqësor të Kosovës, veprojnë nga Haga me gjyqtarë e prokurorë ndërkombëtarë; dhe se shumica dërrmuese e krimeve të luftës 1998–1999 u krye nga forcat ushtarake, policore e paramilitare serbe. Ndaj konkluzioneve më të gjera të Steinbaum-it, gazeta mban distancë.

Dy gjykata në të njëjtin qytet, pra: njëra që në korrik 2010 konfirmoi se lindja e shtetit ishte në pajtim me të drejtën ndërkombëtare, tjetra që prej 2015-s ul në bankën e të akuzuarve njerëzit që e shpallën atë. Kjo nuk është kontradiktë juridike — janë çështje të ndryshme — por është konteksti pa të cilin përvjetori tingëllon si formalitet. Epoka e Re e mbyll shkrimin e vet me një kërkesë praktike: opinioni të mos mbetet sukses historik, por instrument aktiv në fushatën për njohje dhe anëtarësime. Pesëmbëdhjetë vjet të dhëna nga vetë burimet tregojnë se instrumenti ekziston; përdorimi i tij mbetet zgjedhje politike, jo çështje e së drejtës.

Burimet:

• KultPlus — përvjetori i opinionit, kërkesa serbe në Asamblenë e Përgjithshme dhe reagimi i ushtrueses së detyrës së presidentes, Albulena Haxhiu
• Dielli (Vatra, SHBA) — analiza juridike: zinxhiri kushtetues 1974–2008, Karta e OKB-së dhe kufijtë e dialogut me Serbinë
• Telegrafi — Jeremiqi dhe «momenti i së vërtetës», bilanci i pas-2010-s dhe ndryshimi i qëndrimit amerikan nga Bushi te Obama dhe Bideni
• Epoka e Re — përmbajtja e opinionit, karakteri sui generis dhe thirrja për ta përdorur si instrument diplomatik
• Koha Javore — debati për Dhomat e Specializuara dhe kritika e Jason Steinbaum-it ndaj tyre

— Redaksia ZHURMA