Çesk Zadeja: kompozitori që i dha Shqipërisë gjuhën e saj muzikore

Kur Françesk Zadeja u ul në vitin 1956 për të shkruar veprën që do të quhej Simfonia e Parë, një komb i tërë nuk kishte ende një simfoni. Shqipëria kishte këngë e valle të pafundme, kishte iso-polifoninë e jugut dhe majekrahët e veriut, kishte një thesar popullor që kalonte nga goja në gojë prej shekujsh — por nuk kishte një traditë muzikore të shkruar, të mësueshme, të interpretueshme nga një orkestër. Zadeja e ndërtoi këtë traditë pothuajse nga hiçi, dhe për tridhjetë vjet e mësoi brezin që erdhi pas tij. Prandaj e mbajti gjatë gjithë jetës — dhe pas saj — një titull që pak muzikantë e meritojnë kaq plotësisht: babai i muzikës profesioniste shqiptare.

Nga kori i Shën Françeskut

Zadeja lindi më 8 qershor 1927 në Shkodër, qytetin që në atë kohë ishte dritarja kryesore e Shqipërisë drejt kulturës muzikore perëndimore. Formimi i tij i parë nuk erdhi nga një konservator shtetëror — ai nuk ekzistonte ende — por nga kori i Kishës Françeskane të Shkodrës, i drejtuar nga At Martin Gjoka, një klerik e kompozitor që kishte studiuar në Austri. Gjoka ishte, në kuptimin e mirëfilltë, mësuesi i një brezi: nga rrethi i tij dolën muzikantët e parë profesionistë shqiptarë — Prenk Jakova, Tonin Harapi, Tish Daija, Simon Gjoni dhe Zadeja vetë. Ky detaj është më shumë se biografik. Muzika e shkruar shqiptare nuk lindi në një institut; ajo lindi në një kor kishtar, në një qytet ku tradita françeskane kishte ruajtur për breza aftësinë për të lexuar e shkruar nota. Rrjeti fillonte aty ku pak e prisnin.

Nga Roma në Moskë

Midis 1941 dhe 1943, ende i ri, Zadeja studioi trombë në Akademinë Santa Cecilia të Romës — një ndërprerje e shkurtër që lufta ia mbylli. Pas çlirimit punoi te Radio Shkodra (1946–1947) dhe drejtoi ansamblin artistik të ushtrisë (1949–1951). Kthesa e vërtetë erdhi kur shteti i ri e dërgoi për të studiuar kompozicion në Konservatorin «P. I. Çajkovski» të Moskës, ku qëndroi nga 1951 deri në 1956. Atje mori atë që Shqipëria nuk mund t'ia jepte: harmoninë, orkestracionin, polifoninë, historinë e muzikës — mjetet e plota të një kompozitori evropian. Veprat e tij të para u interpretuan në Moskë krah atyre të studentëve të kombeve të tjera. Zadeja u kthye jo thjesht me një diplomë, por me një detyrë të qartë në mendje: t'i jepte vendit të vet një gjuhë muzikore që deri atëherë i mungonte.

Simfonia e parë dhe institucionet

Në vitin 1956 Zadeja shkroi Simfoninë e Parë — e para simfoni e shkruar ndonjëherë nga një shqiptar. Ishte një çast themelues: një formë deri atëherë e huaj u bë, papritur, shqiptare. Por Zadeja e kuptoi se një vepër e vetme nuk ndërton një traditë; për këtë duhen institucione. Dhe ai i ndërtoi ato një nga një. Në 1957 u bë drejtori i parë artistik i Ansamblit Shtetëror të Këngëve e Valleve Popullore, skena kombëtare që mblodhi lëndën folklorike të shpërndarë në një kanun të vetëm. Kur në 1966 u themelua Instituti i Lartë i Arteve në Tiranë, Zadeja drejtoi katedrën e muzikës dhe dha kompozicion atje për afro tridhjetë vjet, duke edukuar brezin e kompozitorëve që erdhën pas. Ishte edhe drejtues artistik i Teatrit të Operas dhe Baletit. Aty ku para tij kishte zbrazëti, ai la një zinxhir shkollash, skenash e nxënësish.

Një gjuhë kombëtare nga lënda popullore

Ajo që e bën Zadejën qendror nuk është vetëm sasia e veprës — mbi njëqind kompozime, dy simfoni, koncerte, muzikë dhome, kantata — por parimi që e udhëhoqi. Ai nuk e importoi thjesht formën evropiane; e mbolli atë në lëndën shqiptare. Muzikologu Vasil S. Tole e ka përmbledhur kështu: Zadeja e kuptoi se duhej të merrte tingullin popullor, të njihte mirë kulturën muzikore evropiane dhe të ndërtonte mbi to një gjuhë muzikore kombëtare. Baletet e tij — Delina (1964), Shqiponja të pathyeshme (1972), Përpara stuhisë (1982), Vajzat e qytetit të gurtë (1990) — dhe muzika e filmave, përfshirë atë të filmit historik «Skënderbeu» (1953) dhe «Tana» (1958), tregojnë të njëjtin veprim: motivi popullor, i njohur prej çdo shqiptari, ngrihet në strukturë simfonike pa e humbur origjinën. Ishte i njëjti thesar që Ansambli e ruante mbi skenë; Zadeja i dha atij një trup të shkruar që mund të udhëtonte kudo ku shkonte një orkestër.

Nën regjimin, mbi regjimin

Si çdo krijues i epokës, Zadeja punoi brenda kufijve të një shteti socialist që e kontrollonte artin — temat, tekstet, herë-herë vetë format. Kjo është pjesë e ndershme e tabllosë, jo një detaj për ta fshehur. Por ndryshe nga aparati ideologjik që e rrethonte, mjeshtëria dhe lënda që ai përpunoi ishin të vërteta, dhe i mbijetuan regjimit që i lindi. Zadeja vdiq më 15 gusht 1997 në Romë, në qytetin ku kishte nisur studimet gjysmë shekulli më parë. Njohja e plotë erdhi më vonë: në vitin 2020 iu dha pas vdekjes titulli «Nderi i Kombit», dhe monografia 723-faqëshe e Vasil S. Toles, botuar nga Akademia e Shkencave dhe e Arteve e Kosovës, e fiksoi vendin e tij si themeluesi i muzikës profesioniste shqiptare. Ai nuk shkroi vetëm nota; i dha një kombi mundësinë të dëgjonte veten në formën më të lartë të muzikës — dhe ua la këtë aftësi të gjithë atyre që mësoi.