At Martin Gjoka: françeskani që themeloi muzikën e kultivuar shqiptare

Kur historia e muzikës së kultivuar shqiptare kërkon njeriun që e nisi, ajo nuk ndalet te një konservator apo te një kryeqytet, por te një frat françeskan i Shkodrës me flaut e violinë në dorë. At Martin Gjoka (1890–1940) është kompozitori i parë që i dha gjuhës shqipe format e mëdha të muzikës evropiane — simfoninë, veprën dramatike, orkestrën — dhe, po aq e rëndësishme, mësuesi nga klasa e të cilit doli e gjithë plejada që do ta ngrinte këtë muzikë në formë kombëtare. Prenk Jakova, Çesk Zadeja, Tish Daija, Tonin Harapi, Simon Gjoni: rrënja e përbashkët e tyre është një orkestër kishtare në kuvendin e Shkodrës. Aparati i tërë i artit muzikor shqiptar mbështetet, në themel, mbi punën e një prifti që koha e shpërbleu me harresë e me një fond arkivor të konfiskuar.

Nga Tivari te kuvendi i Shkodrës

Martin Gjoka lindi më 20 prill 1890 në Tivar, në bregdetin verior ku bota shqiptare takonte kufirin. Në moshën pesëmbëdhjetëvjeçare hyri në seminarin e etërve françeskanë të Shkodrës — qyteti që do t'i bëhej atdhe për tërë jetën. Aty njohu dy muzikantët e brezit para tij, Palokë Kurtin dhe Frano Ndojën, të cilët ia vunë re talentin dhe e mbajtën pranë. Në moshën tetëmbëdhjetëvjeçare urdhri e dërgoi në Salzburg të Austrisë, ku përveç filozofisë e teologjisë studioi muzikë në institutin e profesor Hartmanit, duke u formuar në piano, flaut e violinë.

Ky formim e ndau atë nga paraardhësit. Gjenerata e tretë e muzikantëve shkodranë ishte rritur brenda ambienteve të ahengut qytetar; Gjoka, i shkolluar në një konservator të Evropës Qendrore, u kthye me mjetet e muzikës së shkruar — partiturën, harmoninë, orkestrimin — dhe me idenë se edhe shqipja mund të mbante mbi vete gjininë e madhe. Ishte pikërisht ky urë mes traditës gojore shkodrane dhe formës klasike evropiane ajo që do ta bënte figurën themelore të muzikës sonë të kultivuar.

«Illyricum»: orkestra dhe shkolla

Në vitin 1922 Gjoka themeloi orkestrën «Illyricum», me të cilën do të fitonte konkursin kombëtar muzikor më 1930 — njohja e parë zyrtare se në Shkodër po lindte një shkollë e vërtetë muzikore. Ai drejtoi shoqërinë muzikore «Illyricum» dhe dha mësim në kolegjin me të njëjtin emër, ku ligjëronte edhe histori, gjeografi e gjermanisht. Orkestra nuk ishte thjesht një trupë interpretimi; ishte laboratori ku një frat i vetëm përgatiste, notë pas note, instrumentistët dhe kompozitorët e ardhshëm të një kombi që ende nuk kishte konservator.

Simfonia e parë dhe fjala e Fishtës

Nga kjo punë doli vepra e parë simfonike shqiptare: «Dy lule mbi vorr të Skënderbeut» (1919), poemë simfonike që mbeti e papërfunduar, por që shënon çastin kur muzika shqiptare hyn për herë të parë në formën më të madhe të muzikës instrumentale. Gjoka nuk punoi vetëm; ai u bë kompozitori i rrethit françeskan të Shkodrës, duke vënë në muzikë fjalën e Gjergj Fishtës — vepra «Juda Makabe» (1917) mbi libretin e poetit, si dhe «Shqyptarja e qytetnueme» të po atij viti. Krahas tyre la një radhë këngësh vokale me frymë atdhetare e fetare dhe përpunime të muzikës popullore të malësisë, të cilën e mblodhi e studioi si etnomuzikolog i hershëm.

Disa e quajnë «Juda Makabën» përpjekjen e parë drejt operës shqiptare. Vlen të thuhet me saktësi: forma e madhe dramatike-muzikore nis me Gjokën, por opera e parë kombëtare e vënë plotësisht në skenë do të vinte dyzet vjet më vonë, me «Mrikën» (1958) të nxënësit të tij Prenk Jakova. Kjo nuk ia zvogëlon rolin — përkundrazi, e saktëson: Gjoka është themeli mbi të cilin u ngrit gjithçka që erdhi pas.

Mësuesi i një plejade

Trashëgimia më e qëndrueshme e Martin Gjokës nuk është një partiturë e vetme, por një zinxhir njerëzish. Nga klasa e tij dolën Prenk Jakova, Çesk Zadeja, Tish Daija, Tonin Harapi, Simon Gjoni, Abdulla Grimçi, Pjetër Dungu e Gjon Kapidani — pothuajse i tërë brezi që, pas Luftës, do të ndërtonte operën, baletin, simfoninë dhe ansamblet profesioniste shqiptare. Jakova do të themelonte më pas shkollën e tij të veglave frymore dhe do t'i jepte kombit operën e parë; Zadeja do të bëhej themeluesi i muzikës simfonike profesioniste. Por rrjeti nis te frati i Shkodrës: një mësues i vetëm, provincial në sy të kohës, që formoi kolonat e një kulture të tërë.

Fundi dhe fondi i konfiskuar

Martin Gjoka vdiq në Shkodër më 3 shkurt 1940, pesëdhjetëvjeçar, nga një atak në zemër, në vitet më pjellore të krijimtarisë. Veprën e tij e ruajti me kujdes nxënësi Atë Filip Mazrreku, në bibliotekën e kuvendit françeskan të Arrës së Madhe në Shkodër. Por historia e trashëgimisë së tij është edhe historia e asaj që iu bë vatrës që e lindi: në vitin 1968 regjimi komunist ia mori kuvendit gjithë atë pasuri muzikore, e cila sot ruhet si «Fondi Martin Gjoka» — rreth shtatëdhjetë dosje — në Arkivin Qendror të Shtetit. Rrjeti françeskan që mbolli muzikën shqiptare u shpërbë; frati që e themeloi u shtetëzua pas vdekjes. Emri i tij mbetet, megjithatë, pika ku fillon çdo histori e ndershme e muzikës sonë të kultivuar.