Etimologjia shqipe: fjalët dhe rrënjët e tyre

Një fjalë është gjëja më e qëndrueshme që trashëgon një popull. Mund të humbasësh tokën, mund të humbasësh shtetin, mund të harrosh emrat e të parëve — por kur thua natë, ujk a nënë, ti përsërit, pa e ditur, një tingull që stërgjyshërit e tu e kanë thënë po ashtu tri mijë vjet më parë. Etimologjia — shkenca që zbërthen prejardhjen e fjalëve — është për gjuhën ato çka është arkeologjia për tokën: një gërmim i kujdesshëm shtresë pas shtrese, derisa të dalë në dritë kocka e vjetër. Dhe te shqipja, ku dokumentet shkruhen vonë, fjala vetë bëhet dokumenti më i vjetër që zotërojmë.

Trashëgimia: fjalët që s'i kemi marrë nga askush

Bërthama e leksikut shqip është një grusht fjalësh të trashëguara drejtpërdrejt nga indoevropianishtja e përbashkët, pa ndërmjetës. Janë fjalët e jetës së parë — të gjakut, të kohës, të natyrës — pikërisht ato që një popull nuk i huazon kurrë sepse i ka pasur gjithmonë. Natë vjen nga rrënja indoevropiane *nokʷt-, e njëjta që dha nox latine, nýks greke, night angleze; shqipja ruan edhe shumësin e moçëm net nga *noktes. Dimër rrjedh nga *ǵʰeim-, vëlla i hiems latine dhe kheimṓn greke. Ujk është *wlkʷos-i i lashtë, ai vetë që fshihet te lupus e te vlk-u sllav.

Por dëshmia më e bukur e kësaj lashtësie nuk është ngjashmëria — është ndryshimi. Fjala shqipe motër nuk do të thotë "nënë", siç pret veshi kur dëgjon *méh₂tr-, rrënjën amësore që në gjuhët fqinje dha pikërisht "nënë" (mater, mētēr, mother). Te ne ajo rrokje e shenjtë u zhvendos në kuptimin "motër" — ndoshta dikur "femra e shtëpisë amësore", e fisit të nënës. Ky është ai lloj fakti që një popull s'mund ta shpikë: rrënja është e njëjtë me të gjithë Evropën, por udha që mori brenda nesh është vetëm e jona. E tillë është dhe vatra, nga *h₂eh₁ter- "zjarr", ku o-ja e nisi me një v- në krye — një ligj tingullor që, sa dimë, e bëri vetëm shqipja.

Si njihet një fjalë "e jona"

Etimologu nuk gjykon nga ngjashmëria e syrit, që gënjen, por nga ligjet tingullore — rregullat e patundura me të cilat çdo gjuhë shndërron tingujt e trashëguar. Shqipja bën pjesë te degët e ashtuquajtura satem, ku zanoret e prapme indoevropiane u zbutën në fërkëllore përpara zanoreve të përparme. Prandaj e dimë me siguri se dhëndër rrjedh nga rrënja *ǵenh₁- "lind, lidhje gjaku" (vëlla i lituanishtes žéntas), ndërsa nga e njëjta familje vjen edhe folja gjen. Kur një fjalë i bindet këtyre ligjeve nga rrënja te trajta e sotme pa "kërcim", ajo është e trashëguar; kur i kapërcen, ajo është huazim i mëvonshëm, hyrë në një kohë kur ligji s'punonte më. Pikërisht ky disiplinim i ftohtë — jo dëshira, por ligji — është themeli i gjithë veprës etimologjike të Eqrem Çabejt, i cili e ngriti shqipen nga hamendja te shkenca.

Shtresat e huazuara: kronologjia e fqinjësisë

Po të jetë e drejtë të krenohemi me bërthamën, është po aq e drejtë, në frymën e ndershmërisë konicjane, të pranojmë se pjesa më e madhe e fjalorit të sotëm nuk e ka prejardhjen e drejtpërdrejtë indoevropiane. Shekuj kontakti me Romën, me Bizantin, me sllavët dhe me Perandorinë Osmane lanë secili shtresën e vet leksikore — aq sa huazimet te shqipja përbëjnë sot një pjesë vendimtare të fjalorit. Latinishtja na dha qytet (civitas), mik (amicus), mbret (imperator), fik (ficus). Pikë e rëndësishme: shumë prej tyre hynë aq herët — që në shekujt e parë të erës sonë — sa iu nënshtruan ligjeve tona tingullore, dëshmi se shqipja ishte e gjallë dhe folëse pranë Romës. Gjarpër, fjala që duket aq "e jona", e ka burimin te latinishtja serpens, por e zbutur sipas rregullave tona.

Kjo lashtësi e kontaktit me latinishten është një nga dëshmitë më të forta të vijimësisë — provë gjuhësore e lidhjes së shqipes me ilirishten dhe e pranisë sonë të pandërprerë në këto troje. Etimologjia, pra, nuk është lojë e fjalëve të bukura; është një gjyq ku çdo huazim dëshmon kohën dhe vendin e takimit me një popull tjetër, dhe çdo fjalë e trashëguar dëshmon se kush ishim para se të vinin ata.

Pse ka rëndësi

Kundërshtarët e kanë përdorur prej kohësh fjalorin tonë si armë: po qe se kaq shumë fjalë janë të huazuara, thonë, atëherë gjuha është "e re", popull pa rrënjë. Por kjo është një lojë e pandershme. Anglishtja ka mbi gjysmën e fjalorit nga frëngjishtja dhe latinishtja, e prapëseprapë mbetet gjermanike në kockë; sepse kombësia e një gjuhe nuk matet me numrin e fjalëve, por me gramatikën dhe me ato fjalë-bërthamë që nuk huazohen kurrë — numrat e parë, pjesët e trupit, lidhjet e gjakut, foljet themelore. Dhe pikërisht atje, te nënë, gjak, natë, jam, shqipja qëndron krejt e vetja, degë më vete dhe e lashtë e pemës indoevropiane. Etimologjia, kur bëhet me ndershmëri e me ligj, nuk na lajkaton; na bën diçka më të mirë — na vërteton.

Burimet:

• Eqrem Çabej, Studime etimologjike në fushë të shqipes (Tiranë, Akademia e Shkencave)
• "Albanian", në The Indo-European Language Family, Cambridge University Press
• Ranko Matasović, A Grammatical Sketch of Albanian for Students of Indo-European
• Robert Elsie, shkrime mbi gjuhën dhe historinë shqiptare; Encyclopædia Britannica, zëri "Albanian language"

— Redaksia ZHURMA