Beteja e Albulenës (1457): kurthi që shkatërroi një ushtri pushtuese

Ka beteja që fitohen me forcë dhe ka beteja që fitohen me durim. Albulena bën pjesë te të dytat. Më 2 shtator 1457, në fushën që rrjedha e ujit të kthjellët e quan Ujëbardha — diku midis Matit dhe Ishmit, në veriun e Shqipërisë së sotme — një ushtri shqiptare tetë deri dhjetëmijëvetëshe shkatërroi një ekspeditë osmane shumëfish më të madhe, jo me sulm ballor, por me një kurth të ftohtë e të menduar gjatë. E quajtën fitoren më të shndritshme të Gjergj Kastriotit. Por ajo që e bën Albulenën të madhe nuk është numri i të vrarëve; është fakti se erdhi pikërisht në çastin kur gjithkush e quante Skënderbeun të mbaruar.

Çasti më i errët para fitores

Për ta kuptuar Albulenën duhet kthyer dy vjet pas, te disfata e Beratit në korrik 1455 — e vetmja humbje e madhe e Skënderbeut në njëzet e pesë vjet luftë. Rrethimi i Beratit dështoi kur një ushtri ndihmëtare osmane, e udhëhequr nga Isa beu (Ishak bej) Evrenozi, sulmoi forcat shqiptare në mungesë të kreshpërit. Mbetën në fushë rreth pesëmijë burra — pothuajse gjysma e forcës lëvizëse të Arbërisë. Goditja nuk ishte vetëm ushtarake. Ajo lëkundi besimin e aleatëve, dëmtoi marrëveshjen me Alfonsin V të Aragonës dhe i hapi udhë tradhtisë.

Sepse pas Beratit, siç shkruan kujtesa popullore, "askush nuk mendonte se Skënderbeu mund të mbetej gjallë, dhe gjithkush donte t'i shmangej anijes që po fundosej". Moisi Golemi nga shtëpia e Arianitëve kaloi te osmanët — më vonë do të kthehej e do të falej. Por tradhtia më e hidhur erdhi nga vetë gjaku i Kastriotëve.

Tradhtia që njihte çdo lëvizje

Hamza Kastrioti ishte nipi i Skënderbeut, njeri që kishte luftuar pranë tij më shumë se një dekadë. Pikërisht kjo afërsi e bëri të rrezikshëm: Hamza njihte çdo dredhi, çdo pritë, çdo zakon lufte të të ungjit. I pakënaqur me fuqinë gjithnjë e më të madhe të Gjergjit dhe i joshur nga premtimi i Sulltan Mehmetit II për t'i dhënë zotërimin e trojeve të pushtuara shqiptare, ai dorëzoi fortesa e kaloi te armiku. Porta e shpërbleu duke i dhënë bashkëkomandën, krah Isa beut, mbi ekspeditën e re ndëshkuese.

Ishte një llogari e ftohtë e osmanëve: kundër Skënderbeut të dërgonin dikë që mendonte si Skënderbeu. Asnjë gjeneral i huaj nuk i njihte malet e Arbërisë si një Kastriot. Pranvera e vitit 1457 solli ushtrinë osmane përmes luginës së Matit — burimet flasin për një forcë midis pesëdhjetë e tetëdhjetëmijë vetësh, shifra që sigurisht i fryjnë kronikat, por që dëshmojnë madhësinë dërrmuese të saj kundër disa mijëra malësorëve.

Të zhdukesh për të fituar

Skënderbeu e kuptoi se taktikat e tij të vjetra — pritat, sulmet e befasishme nga lartësitë — tashmë i dinte armiku. Ndaj zgjodhi rrugën më të vështirë për një kreshpër: durimin. E ndau ushtrinë në grupe të vogla dhe i urdhëroi të shpërndaheshin nëpër pyje e male në drejtime të ndryshme, pa u mbledhur dhe pa u dukur, derisa të vinte shenja. Korriku kaloi. Gushti kaloi. Osmanët plaçkitën, prisnin, mërziteshin nën diell, dhe pak nga pak u bindën se Skënderbeu ishte thyer përfundimisht — se nuk kishte më ushtri për t'u përballur me ta.

Kjo ishte vetë kurthi. Vetmia e dukshme e malit po e përgatiste fitoren. Konica do të kishte vërejtur këtu diçka thellësisht shqiptare: aftësinë për të bërë durim aty ku krenaria kërkon veprim — një urtësi që populli ynë e ka treguar rrallë në politikë, por shpesh në mal.

Dy orë mbi një kamp të fjetur

Më 2 shtator, kur dielli i pasdites kishte përgjumur kampin osman dhe kuajt kullotnin të shpërndarë, Skënderbeu dha shenjën. Forcat e tij u rimblodhën pranë malit dhe u ndanë sërish në tri kolona që ranë mbi tabor nga tri anë. Rojat u shkulën në heshtje. Pastaj shpërtheu zhurma — zhurmë metali, britma, daulle — bërë me dashje për të krijuar përshtypjen e një ushtrie shumë më të madhe nga sa ishte në të vërtetë.

Skënderbeu e drejtoi goditjen e parë pikërisht mbi Hamzën dhe spahinjtë e tij, duke dërguar gardën personale prej dy mijë kalorësish. Tradhtari u kthye në panik, krejt i papërgatitur. Brenda dy orësh kampi ishte në duart shqiptare. Mbetjet e ushtrisë osmane u shpërndanë drejt Tiranës e Elbasanit. Burimet flasin për pesëmbëdhjetë deri tridhjetëmijë të vrarë e rreth pesëmbëdhjetëmijë të zënë robër, bashkë me njëzet e katër flamuj luftarakë dhe gjithë plaçkën e kampit. Vetë Hamza Kastrioti u kap i gjallë.

Çmimi i tradhtisë dhe jehona në Romë

Skënderbeu nuk e vrau nipin. E dërgoi rob në Napoli, në mbretërinë e Alfonsit, larg çdo komande osmane. Më vonë Hamza u lirua dhe u kthye në Perandori, ku, sipas kronikave, vdiq rreth vitit 1460 i varfër e i harruar — fundi i hidhur i atij që zgjodhi Portën kundër gjakut të vet. Po e tregojmë këtë pa triumf: tradhtia e Hamzës është plagë e brendshme e historisë sonë, jo vetëm fitore mbi armikun.

Lajmi i Albulenës mbërriti shpejt në Romë. Papa Kaliksti III, që pas Beratit i kishte premtuar ndihmë Skënderbeut, e përshëndeti fitoren; pikërisht në këto vite Selia e Shenjtë do ta cilësonte Kastriotin Athleta Christi — "Atleti i Krishtërimit". Albulena shënoi kulmin e qëndresës shqiptare: pas saj, dezertimet u rralluan dhe morali u forcua sërish. Por lufta nuk mbaroi. Pas tri vjetësh do të vinte armëpushimi, pastaj sulmet më të egra osmane mbi Krujën — gjersa, dhjetë vjet pas vdekjes së kreshpërit, kështjella ra në 1478.

Mbetet Albulena si mësim: se fitoret më të mëdha nuk i jep forca, por mendja që di të presë. Dhe se armiku më i rrezikshëm nuk vjen gjithmonë nga jashtë.

Burimet:

• Marin Barleti, Historia e jetës dhe e veprave të Skënderbeut (Historia de vita et gestis Scanderbegi, 1508–1510).
• Harry Hodgkinson, Scanderbeg: From Ottoman Captive to Albanian Hero (London, 1999).
• "Battle of Albulena" — Encyclopaedia / Wikipedia (përmbledhje historiografike, datat, komandantët dhe shifrat e humbjeve).
• Gazeta Dielli: "Beteja e Albulenës, 2 shtator 1457" (rrëfimi për vendndodhjen, taktikën dhe rrjedhën e betejës).
• "Siege of Berat (1455)" — për kontekstin e disfatës paraprake dhe humbjet shqiptare.

— Redaksia ZHURMA