Zenebishtët

Një brez para se Skënderbeu të ngrinte flamurin mbi Krujë, jugu shqiptar tashmë kishte një derë princërore që i qëndroi osmanit tri breza me radhë: Zenebishtët. Nga malet e Zagorisë ata ngjitën deri në kullën e Gjirokastrës, u martuan me Shpatajt e Artës dhe me Muzakajt, dhe kur principata ra më 1418, gjaku i tyre nuk u shua — vazhdoi në oborrin e Napolit, krah pasardhësve që do të mbanin emrin Kastriot. Zenebishtët janë një tjetër nyjë e rrjetit shqiptar: prova se skena mbi të cilën do të hidhej Skënderbeu ishte ndërtuar tashmë nga duar arbërore.

Kush ishin

Zenebishtët ishin një shtëpi fisnike shqiptare e Epirit të jugut, që del qartë në dokumente nga gjysma e dytë e shekullit XIV. Djepi i tyre ndodhej në Zagori, krahina malore mes Përmetit dhe Gjirokastrës; prej andej kontrolli i tyre u shtri mbi Vagenetinë — trevën midis lumit Kalamas dhe bregut jonian — dhe mbi qytetin e Gjirokastrës, që u bë kryeqendra e principatës. Ata lëvruan mes dy botëve: mbanin tituj bizantinë, luftonin krah e kundër despotëve latinë të Artës e Janinës, dhe ruanin një pushtet tokësor arbëror në një kohë kur perandoritë e vjetra ishin thërrmuar. Emri i familjes shkruhet në burimet perëndimore si Zenebissi ose Senevisi; historiografia shqiptare e ka fiksuar si Zenebishi.

Gjon Zenebishi — zoti i Gjirokastrës

Figura që i dha shtëpisë emër historik është Gjon (Gjin) Zenebishi, sundimtar rreth viteve 1386–1418. Ngjitja e tij nis në një çast dobësimi: pas Betejës së Savrës (1385), ku osmanët thyen Balshën II, shumica e zotërve të jugut — Zenebishi mes tyre — pranuan njëfarë vartësie ndaj Portës për të mbijetuar. Por vartësia nuk do të thoshte nënshtrim: më 1386 Gjoni mori kështjellën e Gjirokastrës dhe veshi titullin bizantin sebastokrator, duke u shpallur de facto princ i një shteti të vetin. Nga ai fron ai luftoi me armiqtë e vet latinë me sukses të dukshëm — më 1399 mundi Esau Buondelmontin, despotin e Janinës, dhe i pushtoi një pjesë të mirë të trevës, para se Esau ta rimerrte Janinën vitin pas.

Kulmin ushtarak Zenebishi e arriti në dhjetëvjeçarin e dytë të shekullit XV. Rreth viteve 1411–1412, i lidhur me Muriq Shpatën, zotin e Artës, ai theu në fushë të hapur ushtrinë e Karlo Tokos — kronika bashkëkohore e vetë shtëpisë Tocco e pranon disfatën — megjithëse muret e Janinës nuk i ra dot. Ishte kulmi i një principate arbërore që, për një çast, dukej se mund ta bënte jugun një pushtet të njësuar.

Rënia dhe pengu i djalit

Ajo dritare u mbyll nga Perandoria Osmane. Që më 1410 Gjoni ishte detyruar t'i çonte Portës si peng djalin e vet, Hamzën, në Edirne — çmimi i zakonshëm i një paqeje të pasigurt. Pas viteve 1414–1416 fushatat osmane e thyen përfundimisht: Zenebishi u tërhoq në ishullin venecian të Korfuzit, ku vdiq më 1418. Po atë vit, pas një rrethimi të gjatë, Gjirokastra ra në duart osmane dhe u bë qendër e një sanxhaku të ri — një nga themelet mbi të cilat u ngrit administrata osmane në jug. Principata e pavarur mori fund; djali Thopia (i quajtur «Depa») e mbajti ende për pak zotërimin e Gjirokastrës deri sa ra edhe ai në luftë me osmanët rreth vitit 1434–35.

Gjaku që nuk u shua

Fundi politik i shtëpisë nuk qe fundi i gjakut të saj — dhe pikërisht këtu Zenebishtët hyjnë në rrjetin e madh arbëror. Vajza e Gjonit u martua me shtëpinë Muzaka, duke e lidhur derën e Gjirokastrës me princërit e Beratit. Një degë e familjes u fut në rrugën e integrimit osman: Hamza Zenebishi u kthye në islam dhe u bë sanxhakbej; një tjetër, Hasani, shërbeu si subash në Tetovë. Por dega tjetër zgjodhi rrugën e kundërt — atë të mërgimit dhe të rezistencës. Pasardhësit Simon Zenebishi dhe i biri Alfonso i gjejmë në mesin e shekullit XV në oborrin e Napolit, mes fisnikëve shqiptarë që mbështetnin çështjen e Skënderbeut. Kështu një derë e jugut, e thyer si shtet, mbeti e gjallë si emër — një fije më shumë në indin që lidhte Gjirokastrën me Krujën, Beratin dhe Arbërinë e mërguar.

Zenebishtët nuk kanë epope si Kastriotët, sepse historinë e shkruajnë ata që fitojnë; por ata janë dëshmi se qëndresa arbërore ndaj osmanit nuk nisi më 1443 — ajo kishte një parardhëse në malet e Zagorisë dhe në kullën e Gjirokastrës, një brez më herët.