Ansambli Kombëtar i Këngëve e Valleve Popullore: skena ku folklori u bë komb

Më 10 korrik 2026, në skenën e Shaw Theatre në Londër, një trupë me kostume të veriut e të jugut ngriti për herë të parë vallen shqiptare mbi një skenë britanike. Koncerti mbante titullin «Shqipëria në sytë e Bajronit — Zëri i Trashëgimisë». Por trupa që e mbarti — Ansambli Kombëtar i Këngëve e Valleve Popullore — nuk ishte një ndërmarrje e re: ajo është institucioni që prej vitit 1957 ka mbledhur nën një çati thesarin e shpërndarë të folklorit shqiptar dhe e ka çuar atë nga Estrada e Tiranës deri në Pekin, Dijon e New York.

Një çati për një thesar të shpërndarë

Ansambli u themelua në vitin 1957 si trupë profesioniste, në një kohë kur folklori shqiptar jetonte i copëzuar — vallja e malësisë veriore, polifonia e Labërisë, kënga qytetare e Shkodrës, kostumi që ndryshonte fshat më fshat. Detyra e ansamblit ishte pikërisht ky bashkim: përpunimi, zhvillimi dhe përhapja e pasurisë folklorike vokale, instrumentale, koreografike e kostumografike të vendit.

Drejtori i parë i përgjithshëm ishte Selman Kasapi, që e drejtoi trupën në vitet 1957–1965. Në fillimet e veta ansambli u strehua te Estrada e Tiranës; më 1966 kaloi te Pallati i Madh i Kulturës, godina e Teatrit të Operas e Baletit. Struktura e tij mblidhte nën një organizëm të vetëm solistët këngëtarë, orkestrinën e veglave popullore, grupin e valleve dhe korin — një orkestrim i tërë i traditës gojore.

Vallja e veriut, kënga e jugut

Fuqia e ansamblit qëndronte te shtrirja. Ai nuk përfaqësonte një krahinë të vetme, por tërë hartën kulturore: nga vallja tropojane e rëndë e burrave te iso-polifonia shumëzërëshe e jugut, atë arkitekturë zanore ku një zë e nis, një tjetër e "pret" dhe kori mban iso-në. Duke i sjellë këto tradita të largëta mbi të njëjtën skenë, ansambli e bëri të dukshme atë që doktrina e këtij muzeu e quan rrjet: forma të ndryshme rajonale të lidhura nga një kod i përbashkët — gjuha, rrënja e përbashkët, kujtesa e trashëguar gojë më gojë. Repertori i tij tejkaloi njëqind valle të skenuara.

Emrat që mbajtën skenën

Nga ansambli kaluan disa nga zërat më të mëdhenj të skenës shqiptare. Ndër këngëtarët spikatën Vaçe Zela, Ibrahim Tukiqi, Fitnete Rexha, Luçie Miloti e Hysni Zela; ndër valltarët Besim Zekthi, Rexhep Çeliku e Faik Kurti. Koreografinë e formësuan Panajot Kanaçi e Gëzim Kaçeli, ndërsa drejtimin artistik e mbajtën në periudha të ndryshme kompozitorë të njohur — Çesk Zadeja, Tish Daija, Aleksandër Peçi, Besim Jazexhiu e Gerti Druga, deri te drejtimi i sotëm. Vetë prania e emrave si Zadeja — themeluesi i muzikës simfonike shqiptare — tregon se sa seriozisht e mori shteti punën me materialin popullor.

Nga Tirana në botë

Ndërmjet viteve 1963 e 1999 ansambli u shtri jashtë kufijve: turne në Algjeri, Kinë, Francë, Suedi, Australi, Kanada e Shtete të Bashkuara. Në Dijon të Francës fitoi çmimin "Dafina e Artë" (1970). Gjatë rreth pesëdhjetë vjetësh vlerësohet se dha rreth dhjetë mijë shfaqje. Në një kohë kur diaspora shqiptare shtrihej gjithnjë e më larg, ansambli u bë një nga urat e pakta që e lidhte atë me trollin — një vend të mbyllur e ndërkaq folkloru i tij udhëtonte.

Duhet thënë me ndershmëri se ansambli ishte njëkohësisht një aparat i shtetit socialist, i nënshtruar kontrollit ideologjik ashtu si Kinostudio «Shqipëria e Re». Regjimi e përdori folklorin edhe si vitrinë. Por materiali që trupa mblodhi e ruajti — vallet, veshjet, mënyrat e të kënduarit — ishte i vërtetë, dhe mbijetoi më gjatë se regjimi që e financoi.

Sot: nga Estrada te skena e Londrës

Sot ansambli vijon si pjesë e Teatrit Kombëtar të Operas, Baletit dhe Ansamblit Popullor. Debutimi i tij në Londër më 2026, me një program që lidhte trashëgiminë shqiptare me sytë e udhëtarit romantik Lord Bajron, ishte thjesht kapitulli i fundit i një detyre që nisi më 1957: ta mbash një thesar të shpërndarë gjallë duke e vënë vazhdimisht mbi skenë. Përderisa vallja ende kërcehet e kënga ende këndohet, kujtesa kolektive nuk mbetet vetëm në arkiv — ajo qëndron në këmbë.