Moisi Golemi: kapiteni që tradhtoi Skënderbeun, u kthye dhe u fal

Në rrëfimin e njohur për Skënderbeun, historia rri e ndarë në dritë e në hije: heroi që s'e mundi kurrë armiku, dhe pas tij një turmë kapitenësh pa fytyrë. Por Besëlidhja e Lezhës nuk ishte një njeri — ishte një rrjet. Dhe asnjë figurë nuk e tregon më mirë se çfarë e mbante bashkë atë rrjet sesa Moisi Golemi: kapiteni që e tradhtoi, u kthye, u fal — dhe në fund vdiq i rrjepur i gjallë pa e mohuar atë që dikur e kishte lënë.

Nga shtëpia Arianiti te rojet e kufirit

Moisi Golemi — i njohur edhe si Moisi Arianiti ose Moisiu i Dibrës — rridhte nga shtëpia e madhe e Arianitëve, e lidhur me gjak me Gjergj Arianitin, njërin nga shtyllat e qëndresës arbërore. Prej të atit trashëgoi zotërime në Mokër e në Çermenikë, ndërsa fushatat e mëpasme në lindje ia shtuan emrin edhe si «zot i Dibrës». Në vitin 1445 u martua me Zanfina Muzakën, një lidhje që e vendoste edhe më thellë brenda rrjetit fisnik mbi të cilin u ngrit Besëlidhja.

Kur Skënderbeu u kthye në Arbër dhe në Lezhë u lidh besa e princërve në mars 1444, Moisi u radhit menjëherë krah tij. U dallua në betejën e parë të madhe, atë të Torviollit në 1444, dhe më pas mori komandën e rojeve të kufirit — detyra më e ekspozuar dhe më e rrezikshme e gjithë sistemit mbrojtës. Në 1448 mori pjesë në mbrojtjen e Sfetigradit. Ishte, me një fjalë, një prej kapitenëve në të cilët Skënderbeu mbështeste kufirin lindor të Arbërit.

Mëria pas Beratit

Prishja erdhi pas një disfate. Në 1455, rrethimi i dështuar i Beratit i kushtoi Besëlidhjes një prej humbjeve më të rënda të gjithë luftës — mijëra luftëtarë të vrarë, dhe një plagë që s'u mbyll kollaj. Në atë mjegull zhgënjimi, Moisi u largua nga Skënderbeu dhe kaloi te osmanët.

Burimet nuk pajtohen plotësisht mbi arsyen. Disa flasin për mëri e smirë ndaj famës që kishte grumbulluar Skënderbeu; të tjera për një grindje mbi tokat e Dibrës, që Moisi i quante të vetat. Marin Barleti, kronisti i parë i madh i Skënderbeut, e trajton largimin si një çast dobësie njerëzore — jo si tradhti të ftohtë, po si mëri që e verboi një burrë të fortë. Sido që të ketë qenë, sulltani e priti mirë: një kapiten i Skënderbeut që kalonte anën ishte fitore diplomatike po aq sa ushtarake.

Oraniku, maji 1456

Osmanët nuk e mbajtën Moisiun për zbukurim. Në maj 1456 e nisën në krye të një ushtrie prej rreth 15.000 vetësh nga Edreneja, drejt Dibrës që dikur e kishte mbrojtur vetë. Kundër tij Skënderbeu doli me forca shumë më të vogla — sipas Barletit, rreth 6.000 kalorës e 4.000 këmbësorë.

Beteja e Oranikut u zhvillova rreth 18 majit 1456. Sulmi i rrufeshëm i kalorësisë arbërore i theu radhët osmane pothuaj menjëherë; ushtria e madhe u shpërbë, dhe Moisi shpëtoi me gjallë vetëm me rreth një të tretën e njerëzve të tij. Kapiteni që kishte ardhur si pushtues u largua i mundur nga toka që e njihte pëllëmbë për pëllëmbë.

Kthimi natën në Dibër

Këtu rrëfimi kthehet nga tradhtia në diçka më të rrallë. Pas endjes nëpër kufi dhe një kthimi të turpshëm në Edrene, Moisi mori një vendim që s'e priste askush: t'i hidhej mëshirës së Skënderbeut. Natën, hipur mbi kalë, u nis drejt Dibrës dhe u paraqit para atij që kishte tradhtuar, duke kërkuar falje.

Skënderbeu e fali. Jo vetëm e fali — ia ktheu tokat dhe pozitën, dhe, sipas kronikave, u ndezën zjarre për të festuar kthimin e tij. Ky çast, kaq i lehtë për ta lexuar si dobësi, ishte në të vërtetë shprehja më e pastër e kodit mbi të cilin qëndronte Besëlidhja. Besa nuk ishte thjesht një premtim që s'thyhej; ishte edhe zotësia për ta ripranuar një nyjë të këputur. Një aleancë që s'do ta falte kurrë kthimin do të shpërbëhej me humbjen e parë. Ajo që e mbante gjallë Besëlidhjen ishte pikërisht kjo hapësirë për pendim.

Rrjepur i gjallë në Kostandinopojë

Historia e Moisiut nuk mbaron me faljen. Në betejat e reja të mesviteve 1460, mes goditjeve osmane në kufi, Moisi u zu rob — sipas burimeve, në rrethin e vitit 1465 — dhe u dërgua në Kostandinopojë. Atje, bashkë me disa fisnikë të tjerë të shquar arbërorë, u ekzekutua në mënyrën më çnjerëzore: u rrjep i gjallë publikisht.

Vdekja e tij ishte menduar si mësim — dënimi i një burri që e kishte sfiduar sulltanin dy herë, njëherë si kapiten i Skënderbeut e njëherë si dezertor i kthyer. Por koha e ktheu mesazhin përmbys. Ai që osmanët deshën ta shndërronin në shembull frike, kujtesa arbërore e mbajti si shembull të një burri që, edhe pasi kishte gabuar, zgjodhi anën e vet dhe vdiq për të pa u përkulur.

Nyja që u këput dhe u lidh sërish

Fati i Moisi Golemit tregon një të vërtetë që rrëfimi hero-qendror e fsheh: qëndresa e Arbërit nuk qëndronte mbi një njeri, po mbi një rrjet kapitenësh — Vrana Kontin që mbajti Krujën, Gjergj Arianitin që mbante jugun, dhjetëra të tjerë pa emër në kronika. Ajo që i lidhte nuk ishte frika nga sulltani a besnikëria e verbër ndaj një kryezoti, po besa — një kod që mund ta dënonte thyerjen dhe njëkohësisht ta pranonte kthimin.

Kur historia e këtij brezi rrjedh e tëra në një emër të vetëm, humbet pikërisht ajo që e bënte të fortë: shumësia e nyjave, aftësia për të mbajtur edhe një kapiten që u lëkund. Moisi Golemi — nyja që u këput dhe u lidh sërish — na kujton se një komb nuk ruhet nga një hero, po nga një rrjet që di të falë e të rilidhet. Kjo ishte forca e vërtetë e Besëlidhjes së Lezhës, dhe kjo mbetet ende e denjë të kujtohet.

Burimet

• Marin Barleti, Historia de vita et gestis Scanderbegi Epirotarum principis (Romë, rreth 1508–1510).
• «Battle of Oranik (1456)» dhe «Moisi Arianit Golemi», Wikipedia (të dhëna faktike të kryqëzuara, jo kornizë interpretimi).
• «Mëria e madhe e Moisi Golemit», Gazeta Dielli.