Kalaja e Prizrenit qëndron mbi një kodër të banuar që nga epoka e bronzit

Mbi qytetin e Prizrenit, në një kodër që sundon luginën e Lumbardhit, ngrihet kalaja rreth së cilës u rrit vetë qyteti. Gërmimet arkeologjike kanë treguar se kodra ka qenë e banuar që në epokën e bronzit, rreth vitit 2000 p.e.s. Muret që shihen sot janë kryesisht vepër e fazave osmane, të ngritura mbi gjurmë romake, bizantine dhe mesjetare. Kalaja shërbeu si fortesë ushtarake deri në vitin 1912.

Kodra mbi Lumbardh

Kalaja zë një kodër në formë koni në anën lindore të Prizrenit, rreth 525 metra mbi nivelin e detit. Nga lart shihet qyteti, lugina e thellë e Lumbardhit (në burimet sllave: Bistrica e Prizrenit) dhe rrafshi i Dukagjinit. Muret ndjekin formën e kodrës dhe kanë një plan vezak, të zgjatur nga veriu në jug. Përshkrimet shqipe flasin për një sipërfaqe prej rreth një hektar e gjysmë, ndërsa baza e të dhënave «Spomenici kulture u Srbiji», që e mban Akademia Serbe e Shkencave dhe e Arteve (SANU), e përshkruan planin si një elips të parregullt prej afërsisht 190 me 150 metrash; burimet nuk përputhen plotësisht në përmasa. Lagjja e vjetër që u formua rrëzë mureve quhet Nënkalaja.

Kur po i afrohej qytetit, udhëtarja angleze Edith Durham pa Prizrenin poshtë në luginë, «with the ruins of an old castle and the white walls of modern barracks on the height beyond» — me rrënojat e një kalaje të vjetër dhe muret e bardha të kazermave të reja mbi lartësinë përtej. Më tej, në librin High Albania (1909), e përshkroi qytetin si të shtrirë në të dy brigjet e Bistricës së Prizrenit.

Historia

Parahistoria. Në pjesën e poshtme të kalasë, dheu i zbritur nga maja gjatë shekujve ka dhënë materiale nga epoka e bronzit (rreth 2000 p.e.s.) deri në fund të epokës së hekurit (rreth shek. I e.s.), të krahasueshme me gjetjet e vendbanimit parahistorik të Vlashnjës aty pranë. Gërmimet e viteve 2004 dhe 2009–2011 ishin të parat që provuan se në kodër kishte jetuar një bashkësi parahistorike; datimi, ende paraprak, i përket epokës së bronzit dhe fillimit të asaj të hekurit. Po atëherë dolën në dritë edhe mbetjet më të hershme të ndërtimeve romake e të antikitetit të vonë.

Antikiteti. Prizreni është lidhur tradicionalisht me Therandën e kohës romake, ndonëse një vendndodhje tjetër e mundshme për Therandën është Suhareka e sotme. Në antikitetin e vonë fortifikimi u rindërtua: ai ishte pjesë e një vargu kështjellash që perandori Justinian ndërtoi ose rindërtoi përgjatë Drinit të Bardhë, në rrugët që lidhnin bregdetin me fushën e Kosovës. Historiani bizantin Prokopi i Cezaresë, në veprën Mbi ndërtimet (shek. VI), rendit mes fortesave të restauruara në Dardani edhe një «Petrizên». Studiuesit e lidhin këtë emër me Prizrenin, por lidhja mbetet identifikim i mundshëm, jo dëshmi e sigurt.

Bizanti. Emri i qytetit shfaqet si «Prisdriana» në vitin 1019, në kohën e perandorit Vasili II. Në vitin 1072, gjatë kryengritjes së Gjorgj Vojtehut, ushtria bizantine e dërguar kundër kryengritësve u mund pranë Prizrenit dhe qyteti u plaçkit rëndë pas betejës. Regjistri serb i monumenteve e nis kronologjinë mesjetare të kalasë pikërisht me këtë Prisdrianë bizantine të shekullit XI, të ndjekur nga një fazë e shekujve XII–XIII.

Mesjeta. Rreth viteve 1185–1195 Stefan Nemanja mori krahinën përgjatë Drinit të Bardhë. Deri më 1219 Prizreni mbeti nën juridiksionin e kryepeshkopit bizantin të Ohrit; ndarja kishtare e atij viti e vulosi sundimin e dinastisë Nemanjiq në qytet, dhe dinastia e mbajti kalanë deri më 1371. Prizreni dhe kalaja e tij ishin qendra administrative dhe ekonomike e krahinës së Podrimës, që shqip quhet edhe Anadrini. Kalaja ruante rrugën tregtare Via de Zenta, e cila përshkonte luginën e Drinit dhe lidhte bregdetin e Adriatikut me brendinë e Ballkanit; në qytetin poshtë saj qëndronin tregtarë nga Raguza. Sipas regjistrit serb, në kohën e Stefan Dushanit u ngritën kulla jugore, muri i brendshëm, një pjesë e murit lindor dhe pjesët e poshtme të murit perëndimor. Pas vitit 1371 kalaja kaloi nga dora në dorë mes sundimtarëve rajonalë — Balshajt, Dukagjinët, Hrebeljanoviqët dhe në fund Brankoviqët — shpesh me mbështetje osmane.

Periudha osmane. Pas vitit 1450 Perandoria Osmane e mori kalanë nën sundim të drejtpërdrejtë dhe e mbajti deri në Luftën e Parë Ballkanike (1912), duke e kthyer me kohë në një nga fortesat kryesore të Ejaletit të Rumelisë. Osmanët i forcuan dhe i zgjeruan muret, dhe brenda tyre shtuan një hamam, një xhami dhe ndërtesa ushtarake. Burimet nuk pajtohen plotësisht për datimin e kalasë së sotme: disa përmbledhje e quajnë atë kryesisht produkt të rindërtimit osman të shekullit XVIII, ndërsa regjistri serb dallon pesë faza osmane dhe ia atribuon shumicën e ndërtimeve fazës së dytë, nga mesi i shekullit XVII.

Pas vitit 1912. Pa rolin ushtarak, kalaja mbeti e braktisur dhe muret iu shembën dalëngadalë; punimet urgjente për ta ruajtur nisën vetëm më 2008.

Tri qytete brenda një muri

Kalaja ndahet në tri pjesë që burimet i quajnë «qytete»: Qyteti i Epërm ose akropoli, Qyteti i Poshtëm dhe Qyteti Jugor. Sipas regjistrit serb, hyrja kryesore ishte në murin perëndimor; Qyteti i Epërm zinte pjesën më të ngritur, në juglindje, kishte muret e veta nga perëndimi dhe veriu, dhe në të hyhej nga një portë në pjesën perëndimore të murit të brendshëm.

Nga faza osmane e mesit të shekullit XVII, po sipas këtij regjistri, vijnë:

• Qyteti Jugor;
• një korridor me qemer, i ndërtuar pranë murit jugor të Qytetit të Epërm;
• pjesët e sipërme të murit perëndimor të Qytetit të Poshtëm, bashkë me portën kryesore;
• muri lindor me një kullë gjysmërrethore;
• një lagum, kalim i nëndheshëm që zbret drejt lumit.

Para gërmimeve, kalaja u rilevua arkitektonikisht në fillim të viteve 1960. Gërmimi i parë, më 1969, gjeti shenja banimi dhe objekte nga shekujt XI–XV, si edhe material të periudhës osmane. Në vitin 2004 u bë një sondazh kontrolli në kuadër të projektit për Hartën Arkeologjike të Kosovës; rezultatet u botuan më 2007 në revistën Iliria. Të gjitha fushatat së bashku (1969, 2004 dhe 2009–2011) nxorën në dritë mure mbrojtëse të përforcuara me kulla, kazamate, korridore labirintike, depo dhe dhoma banimi brenda mureve. Ato dëshmuan gjithashtu se kalaja nuk u ngrit përnjëherë: ajo u formësua gradualisht, gjatë shumë shekujsh.

Në vitin 1948 kalaja u regjistrua si monument kulture me vendim të institutit të atëhershëm për mbrojtjen e monumenteve në Beograd (nr. 1585, 24 shtator 1948); më 1990 regjistri serb e kategorizoi si të mirë kulturore me rëndësi të jashtëzakonshme. Në Kosovë kalaja figuron në listën e trashëgimisë kulturore nën mbrojtje. Kalaja konsiderohet simbol i qytetit dhe pjesë e rëndësishme e identitetit kulturor të Kosovës (sipas Fjalorit Enciklopedik të Kosovës, 2018, vëll. 1, f. 744–745, cituar nga Wikipedia shqip).

Kalaja nuk duhet ngatërruar me Vishegradin, një fortesë tjetër rreth tre kilometra në juglindje të saj, pranë Manastirit të Kryeengjëjve.

Burimet

• Wikipedia (anglisht) — Prizren Fortress
• Wikipedia shqip — Kalaja e Prizrenit
• SANU, «Spomenici kulture u Srbiji» — Prizrenska tvrđava, Dušanov grad-Kaljaja (regjistri SK 1399)
• Prokopi i Cezaresë, Mbi ndërtimet, libri IV, kap. 4 (përkthimi anglisht i Loeb, LacusCurtius)
• Hoxha, G., «Të dhëna të reja arkeologjike nga Kalaja e Prizrenit», Iliria 33 (2007), f. 259–284
• Edith Durham, High Albania (1909), kreu X: Prizren