Azem dhe Shote Galica: çifti i kaçakëve të Drenicës

Ka çifte që historinë e ndajnë si pasuri trashëgimie; Azem e Shote Galica e ndanë si pushkë: njëri e dorëzoi te tjetra kur ra. Në kujtesën shqiptare emrat e tyre nuk ndahen kurrë — jo nga sentimentalizmi, por nga e vërteta e thjeshtë se Drenica e viteve njëzet pa Shoten do të kishte heshtur më herët se ç'heshti. Ata janë, ndoshta, e vetmja histori shqiptare ku gruaja nuk është shtojcë e legjendës së burrit, por gjysma e saj e barabartë.

Azem Bejta, malësori i Galicës

Azem Bejta — i njohur nga fshati i tij si Azem Galica — lindi më 10 dhjetor 1889 në Galicë të Drenicës. Brezi i tij u rrit në vitet kur perandoria osmane shkërmoqej dhe Ballkani rishkruhej me dhimbë. Kur ushtritë serbe pushtuan Kosovën gjatë luftërave ballkanike e Pavarësisë së 1912-s — pikërisht në çastin kur shteti shqiptar po lindte në Vlorë por kufijtë e linin Kosovën jashtë tij — Azemi qe ndër të parët që mori malin. Termi që e përcaktoi tërë jetën e tij ishte kaçak: jo hajdut, siç do ta përkthente keqdashja, por i arratisuri që zgjedh malin para nënshtrimit.

Pas 1918-s, kur Kosova u përfshi në Mbretërinë e Serbëve, Kroatëve e Sllovenëve — të ardhmen jugosllave që e shqyrtojmë te Kosova pas 1913 — Azemi u bë sërish i arratisur, kësaj radhe kundër xhandarmërisë së mbretit. Drenica, me kullat e saj guri e me besën e fshatrave, u kthye në bërthamën e një lëvizjeje që do të arrinte deri në dhjetëmijëra burra.

Qerime Halili, që u bë Shote

Gruaja që historia e njeh si Shote Galica lindi rreth vitit 1895 në Radishevë të Drenicës, me emrin Qerime Halil Radisheva (Gashi). Motër e gjashtë vëllezërve, u rrit në atë botë malore ku gruaja kishte vendin e saj të rreptë e të caktuar. Më 1915 u martua me Azem Galicën — dhe nuk hyri në shtëpinë e tij si nuse e zakonshme, por në çetën e tij si luftëtare. Preu flokët, veshi tirqit, mori pushkën. Në një shoqëri ku kjo ishte përjashtim i jashtëzakonshëm, Shoteja u bë trupore e një tradite më të vjetër se vetë Kanuni — ajo e grave luftëtare të historisë shqiptare, që nga virgjëreshat e betuara te kryengritëset.

Lëvizja kaçake dhe Komiteti i Kosovës

Galicët nuk luftuan vetëm. Më 1 maj 1918, në Shkodër, u themelua Komiteti për Mbrojtjen Kombëtare të Kosovës, që mblodhi mes të tjerëve Hasan Prishtinën e Bajram Currin dhe që financonte e organizonte kaçakët brenda kufirit jugosllav. Më 6 maj 1919 Komiteti thirri kryengritje të përgjithshme; në Drenicë u ngrit një revoltë e gjerë nën Azem Galicën, ku — sipas burimeve — u përfshinë rreth dhjetëmijë veta. Lëvizja kaçake arriti kulmin mes 1919-s dhe 1927-s, duke vënë në lëvizje deri në dhjetëmijë luftëtarë.

Çmimi qe i tmerrshëm dhe nuk duhet zbukuruar. Në një memorandum drejtuar Lidhjes së Kombeve më 1921, Komiteti i Kosovës dokumentoi mijëra të vrarë e dhjetëra mijëra të burgosur shqiptarë nën represionin serb. Familja e Shotes vetë humbi njëzet e dy pjesëtarë në luftime. Kjo nuk ishte epope romantike; ishte një popullsi e tërë e ndëshkuar kolektivisht, dhe kaçakët qenë përgjigjja e dëshpëruar e atyre që s'pranonin as të iknin, as të gjunjëzoheshin.

Plumbi i 1924-s dhe gruaja që mori komandën

Më 15 korrik 1924 Azem Galica vdiq nga plagët e marra në një përballje me forcat jugosllave. Tradita thotë se la amanet ta varrosnin në vend të fshehtë, që serbët të mos ia gjenin trupin — porosi që tregon se sa thellë e njihte armikun edhe pas vdekjes. Këtu nis pjesa që e bën këtë histori të rrallë: Shoteja nuk u tërhoq në zi. Mori komandën e çetës.

Për dy vjet ajo luftoi krah Bajram Currit në Has të Prizrenit e në Lumë, dhe mbeti në kujtesë për një bëmë konkrete — kapjen e një komandanti ushtarak serb bashkë me një grup ushtarësh në Çikatovë. Nuk qe legjendë e fryrë; qe një grua që udhëhoqi burra të armatosur në një kohë e vend ku kjo dukej e pamundur. Konica do të thoshte se popujt njihen jo nga sa heronj kanë, por nga cilësia e tyre — dhe cilësia e Shotes ishte se hyri në mit duke bërë punën, jo duke u përkujtuar.

Fundi në Fushë-Krujë

Lëvizja kaçake po shuhej nën peshën e represionit dhe të kolonizimit jugosllav. E sëmurë nga tuberkulozi, Shoteja kaloi më 1927 në Shqipëri dhe i kaloi muajt e fundit në Fushë-Krujë, ku vdiq më 1 korrik 1927, rreth tridhjetë e dy vjeçe. Varri i saj në Galicë, brenda kullës ku jetuan e luftuan, mbeti bosh; emri i saj sot ndahet mes disa varresh, sikur edhe pas vdekjes të mos kishte një vend të vetëm — fati i përhershëm i kaçakut.

Të dy mbeten figura qendrore te galeria e portreteve të kombit. Por mësimi i tyre nuk është thjesht trimëria. Është se në Drenicën e viteve njëzet, kur shteti shqiptar s'mund t'i mbronte dhe Evropa s'donte t'i dëgjonte, qëndresa u mbajt nga njerëz të zakonshëm — një burrë nga Galica, një grua nga Radisheva — që zgjodhën të mos pranonin se historia kishte mbaruar pa ta.

Burimet:

• Robert Elsie, Historical Dictionary of Kosova (Scarecrow Press) — zërat "Azem Bejta (Galica)" dhe "Kaçak movement".
• Encyclopædia Britannica / burime akademike enciklopedike mbi lëvizjen kaçake dhe Mbretërinë e SKS-së.
• Komiteti për Mbrojtjen Kombëtare të Kosovës (1918) — memorandumi drejtuar Lidhjes së Kombeve (1921), dokumentim i represionit serb në Kosovë.
• Materiale biografike shqiptare mbi Qerime Halil Radishevën (Shote Galica), Drenicë, dhe rrethanat e vdekjes në Fushë-Krujë (1927).

— Redaksia ZHURMA