Kosova pas 1913: nën Serbinë dhe Jugosllavinë

Kur Fuqitë e Mëdha mbyllën hartën e Ballkanit në sallat e Londrës, ato nuk ndanë vetëm toka — ndanë një popull. Vendimi që la gjysmën e kombit jashtë kufirit nuk ishte një gabim teknik kufiri; ishte një akt politik, i ftohtë dhe i llogaritur, që dorëzoi Kosovën, Rrafshin e Dukagjinit dhe vise të tëra shqiptare nën Serbinë dhe Malin e Zi. Ajo që pasoi për gjysmë shekulli nuk ishte qeverisje. Ishte pushtim — i administruar me letër, me plug e me bajonetë.

Aneksimi: 1912–1913

Lufta e Parë Ballkanike e vitit 1912 solli ushtrinë serbe në Kosovë jo si çlirimtare, por si pushtuese e një vendi me shumicë dërrmuese shqiptare. Marrëveshja e Londrës e majit 1913 e sanksionoi këtë: Vilajeti i Kosovës iu njoh Serbisë, ndërsa pjesë të Dukagjinit verior Malit të Zi. Ndarja u ngurtësua më pas me vijëzimin e hollësishëm të kufirit në Firencë, ku komisionet ndërkombëtare vizatuan një vijë që priste fshatra në dy, ndante kullotat nga bagëtia dhe familjet nga toka.

Çmimi njerëzor u pagua menjëherë. Mizoritë e ushtrisë serbe ndaj popullsisë civile shqiptare gjatë viteve 1912–1913 u dokumentuan edhe nga vëzhgues europianë — raporti i Komisionit Carnegie i vitit 1914 mbetet dëshmia më e njohur ndërkombëtare. Dhjetëra mijëra shqiptarë u vranë ose u dëbuan nga shtëpitë e tyre. Ndërsa në Vlorë lindte shteti i ri shqiptar, përtej vijës së re mbeti gjysma tjetër e kombit, e dorëzuar pa vullnetin e saj.

Rezistenca: lëvizja kaçake

Shqiptarët e Kosovës nuk e pranuan kurrë sundimin e ri me heshtje. Nga hiri i pushtimit lindi lëvizja kaçake — luftë e armatosur malore kundër administratës serbe e më pas jugosllave. Figura e saj qendrore u bë Azem Galica (Azem Bejta, 1889–1924), i cili rreth idealit kombëtar mblodhi mijëra luftëtarë dhe për gati një dekadë e mbajti ndezur rezistencën në Drenicë e më gjerë. Pranë tij qëndroi gruaja e tij, Shote Galica, një nga figurat e rralla femërore të luftës shqiptare.

Lëvizja u ushqye politikisht nga Komiteti i Mbrojtjes Kombëtare të Kosovës, themeluar në vitin 1918, që kërkoi bashkimin e Kosovës me Shqipërinë dhe organizoi diplomaci e furnizim për kaçakët. Por kur Azem Galica ra në korrik të vitit 1924, rezistencës së armatosur iu dha një goditje e rëndë. Ushtria jugosllave kishte epërsi dërrmuese; pa një kufi mbështetës dhe pa njohje ndërkombëtare, malet nuk mund të mbanin përgjithmonë një popull të vetëm kundër një shteti.

Kolonizimi dhe shpronësimi

Pas Luftës së Parë Botërore, Mbretëria Serbo-Kroato-Sllovene — më vonë Jugosllavi — nuk u mjaftua me sundimin ushtarak. Ajo ndërmori një projekt të planifikuar për ta ndryshuar vetë përbërjen e popullsisë. Nën emrin e "reformës agrare", toka e shqiptarëve u konfiskua dhe iu shpërnda kolonëve sllavë të sjellë nga viset e tjera të mbretërisë.

Shifrat janë të rënda. Studimet vlerësojnë se gjatë periudhës ndërluftore u vendosën në Kosovë mbi 12.000 familje kolone — rreth 70.000 njerëz — ndërsa rreth 200.000 hektarë tokë bujqësore iu morën pronarëve shqiptarë. Pesha demografike e sllavëve u rrit ndjeshëm, ndërsa shqiptarit i mbeti gjithnjë e më pak: në fund të viteve '30, ligje të reja i linin familjeve shqiptare vetëm copa toke aq sa të mbijetonin, e jo më shumë. Ishte uria si politikë shteti.

Plani i shpërnguljes

Atje ku plugu nuk mjaftoi, u mendua dëbimi. Më 7 mars 1937, historiani serb Vasa Čubrilović — i njëjti që si i ri kishte qenë pjesë e komplotit të Sarajevës më 1914 — paraqiti para qeverisë në Beograd një memorandum të mbajtur sekret, me titullin e tij të pacipë: Dëbimi i shqiptarëve. Aty propozohej, ftohtë e me terma "shkencorë", shpërngulja masive e shqiptarëve drejt Turqisë dhe Shqipërisë si "zgjidhje" gjeopolitike. Ky dokument nuk është një burim historie për t'u cituar si autoritet — ai është dëshmia më e zhveshur e qëllimit shfarosës ndaj një populli.

Plani nuk mbeti vetëm letër. Më 1938 Jugosllavia dhe Turqia negociuan një konventë për shpërnguljen e mijëra familjeve "myslimane" — eufemizëm për shqiptarët — drejt Anadollit. Vetëm refuzimi i parlamentit turk më 1940 dhe shpërthimi i Luftës së Dytë Botërore e penguan zbatimin e plotë. Megjithatë, mes viteve 1918 dhe 1941 dhjetëra mijëra shqiptarë u detyruan të largoheshin nga trojet e tyre — disa vlerësime flasin për mbi njëqind mijë gjatë gjithë periudhës jugosllave.

Trashëgimia e një padrejtësie

Konica do të kishte thënë se asnjë hartë e vizatuar nga të huaj në sallat e diplomacisë nuk mund të shuajë kujtesën e një populli. Periudha 1913–1941 e mësoi këtë mësim me gjak: pushtimi mund të ndajë tokën, por nuk e bën dot shqiptarin sllav. Kolonizimi, shpronësimi dhe planet e dëbimit dështuan në qëllimin e tyre të fundit — shqiptarët e Kosovës mbetën shqiptarë.

Kjo gjysmë shekulli e parë nën Beograd ishte vetëm hapja e një historie shumë më të gjatë. Vuajtja, rezistenca dhe kujtesa e këtyre dekadave do të bëheshin themeli i një rruge të gjatë drejt lirisë që do të kalonte nëpra Luftën e Dytë, nëpra Jugosllavinë socialiste dhe deri në fund të shekullit. Padrejtësia e Londrës nuk u harrua kurrë; ajo u bart, brez pas brezi, si një borxh i papaguar i historisë.

Burimet:

• Noel Malcolm, Kosovo: A Short History (London, 1998).
• Robert Elsie, Historical Dictionary of Kosovo (Scarecrow Press, 2011).
• Encyclopædia Britannica, "Kosovo: History" / "History of Kosovo".
• Vladan Jovanović, "The colonization of Kosovo" (studim mbi reformën agrare dhe kolonizimin ndërluftor).
• Vasa Čubrilović, The Expulsion of the Albanians — Memorandum, 7 March 1937 (dokument burimor, trajtuar si dëshmi, jo si autoritet).
• Raporti i Komisionit Ndërkombëtar Carnegie mbi Luftërat Ballkanike (1914).

— Redaksia ZHURMA