Genc Leka: mësuesi-poet i pushkatuar për vargje të pabotuara (1941–1977)

Genc Leka (Bërzeshtë, Librazhd, 23 mars 1941 — Librazhd, 17 korrik 1977) ishte mësues, poet dhe mbledhës folklori, i pushkatuar në moshën tridhjetë e gjashtë vjeçare bashkë me kushëririn e tij, poetin Vilson Blloshmi. Të dy dolën nga i njëjti fshat mali, u ulën në të njëjtin bankë gjyqi dhe ranë para të njëjtës breshëri — jo për një komplot a një armë, por për poezi të mbetura nëpër fletore, që një "ekspert" i shtetit i lexoi dhe i shpalli krim. Rasti i Genc Lekës është ndër dëshmitë më të kthjellëta se si diktatura shqiptare e ktheu fjalën e pashkruar në vepër penale me dënim vdekjeje — dhe se si e njëjta diktaturë, duke vrarë poetin, s'arriti dot ta vriste vargun.

Biri i një familjeje të shënuar

Leka lindi më 23 mars 1941 në Bërzeshtë, fshatin malor të rrethit të Librazhdit ku do të lindte, shtatë vjet më vonë, edhe kushëriri i tij Vilson Blloshmi. Ishte bir i Bardho Fehim Lekës, që kishte punuar arkëtar në degën e tregtisë në Librazhd para se të arratisej në Jugosllavi më 1950 — një hap që, në gjuhën e regjimit të ri, e vulosi tërë familjen si "të lidhur me armikun". Në një sistem ku prejardhja rëndonte më shumë se merita, të qenët bir i një të arratisuri s'ishte hollësi biografike; ishte një dosje që hapej para njeriut sa herë trokiste në një derë. Organet e sigurimit e vunë nën vëzhgim që në vitin 1959, kur ishte ende adoleshent — provë se, në Shqipërinë e mbyllur, dyshimi nuk priste as veprën, as moshën.

Mësuesi i Çermenikës

Megjithatë ai mësoi dhe dha mësim. E kreu shkollën fillore e shtatëvjeçare në fshatin e lindjes e në Librazhd, pastaj ndoqi Shkollën Normale të Elbasanit nga viti 1957 deri më 1961 — po atë institucion që kishte formuar breza mësuesish qysh nga themelimi i tij pas Kongresit të Elbasanit të vitit 1909. I diplomuar normalist, u emërua mësues në Zdrajsh, në krahinën e thellë të Çermenikës, dhe gjatë viteve 1967–68 shërbeu ushtar pranë Cërrikut. Ishte pikërisht profesioni që e lidhte me radhën e gjatë të mësuesve-krijues të Shqipërisë — njerëz që ditën çonin abetaren nga fshati në fshat e natën shkruanin për sirtar, duke mbajtur gjallë një kulturë letrare që shteti donte ta zinte tërësisht në grusht.

Poeti dhe folkloristi

Krahas mësimdhënies, Leka shkruante poezi dhe mblidhte folklor — dy punë që, në optikën e tij, ishin një e vetme: ruajtja e fjalës shqipe, e shkruar dhe e trashëguar gojë më gojë. Folkloristi që shkonte nëpër fshatra të Çermenikës për të shpëtuar këngë e rrëfenja, dhe poeti që i vishte mendimet e veta me varg, i binin rreth po asaj bindjeje që e ka mbajtur të gjallë identitetin shqiptar në shekuj: se gjuha dhe kujtesa gojore janë kodi që e lidh një popull kur institucionet i mungojnë ose i kthehen kundër. Vjershat e tij nuk qarkulluan kurrë të botuara; mbetën në fletore, të lexuara veç nga një rreth i ngushtë miqsh e të afërmish. Ky rreth i vogël krijuesish mes Bërzeshtës e Librazhdit — Leka, Blloshmi dhe pak të tjerë — ishte pikërisht ai lloj nyje kulturore që një shtet i frikësuar nga mendja e lirë zgjodhi ta këpuste para se të rritej.

Fletorja si vepër penale

Më 31 gusht 1976 Genc Leka u arrestua; pak ditë më parë ishte arrestuar edhe Vilson Blloshmi. Akuza kundër tyre ishte "agjitacion e propagandë kundër pushtetit popullor" — neni me të cilin regjimi dënonte mendimin. Provë kryesore nuk qenë armë as veprime, po vetë vargjet: poezi të pabotuara që një "ekspert" i ngarkuar nga shteti i lexoi si mesazhe armiqësore, duke u dhënë metaforave kuptimin që i duhej akuzës. Gjyqi u mbajt në Librazhd në qershor 1977 dhe zgjati vetëm pak ditë. Me vendimin nr. 45, të 16 qershorit 1977, Gjykata e Rrethit të Librazhdit i dënoi të dy poetët me pushkatim, me konfiskim pasurie e me heqjen e të drejtave. Ishte një proces ku fjala e shkruar u trajtua si plumb — dhe ku, në mungesë të veprës, u dënua vetë aftësia për të menduar ndryshe.

Poezia e fundit

Pak para arrestimit, në gusht 1976, Genc Leka shkroi atë që do të njihej si "Poezia e fundit" — një meditim mbi vdekjen dhe qëndresën, ku poeti i drejtohet hënës e pyet nëse do ta vajtojë, për të dalë më në fund te bindja se "në vdekje jeta nuk mbaron". Ishte, në thelb, testamenti i një njeriu që e ndiente fundin duke ardhur dhe që i përgjigjej tmerrit jo me përgjërim, po me qetësinë e atij që di se vargu do t'i mbijetojë xhelatit. Kërkesa për falje u refuzua nga Presidiumi i Kuvendit Popullor më 16 korrik 1977. Të nesërmen, më 17 korrik 1977, Genc Leka dhe Vilson Blloshmi u pushkatuan bashkë. Leka ishte tridhjetë e gjashtë vjeç; Blloshmi njëzet e nëntë.

Kthimi i emrit

Regjimi u përpoq t'i fshinte nga kujtesa — pa varr të shënuar, pa emër në libra, me familjet e lëna nën damkë. Por fjala që deshën ta zhduknin doli më e fortë se pushka. Pas rënies së diktaturës, të dy poetët u shpallën "Martirë të Demokracisë"; më 30 qershor 2006, në Librazhd u përurua memoriali prej bronzi kushtuar Genc Lekës e Vilson Blloshmit, dy bijve të Bërzeshtës. Krijimtaria e tyre u mblodh e u botua pas vdekjes, mes tjerash në vëllimin Kur bota ish në gjumë, që Autoriteti për Informimin mbi Dosjet e Sigurimit e solli para lexuesit si dëshmi letrare e njëkohësisht dokument i një krimi shtetëror. Kështu, nyja e vogël kulturore që një shtet i mbyllur e këputi më 1977 u rilidh — jo si viktimë e mëshiruar, po si zë i rimarrë i një kulture që mësoi ta ruajë veten pikërisht ashtu siç e ruajti Genc Leka fjalën: në fletore, në kujtesë e në varg.