Burgu i Burrelit: vendi ku emrat u fshinë nga toka (1946–1991)

Burgu i Burrelit u ndërtua në vitin 1946 në Burrel të Matit. Funksionoi deri më 1991 — pothuajse gjithë harkun e regjimit komunist shqiptar. Nuk ishte thjesht një vend ndalimi: ishte një strukturë e menduar izolimi dhe privimi sistematik, ku arkitektura dhe rutina e përditshme projektoheshin si mjete ndëshkimi.

Petrit Velaj mbërriti më 14 shtator 1946, mes grupit të parë të të dënuarve të sjellë nga burgu i Vlorës. Qelitë ishin të ngushta: në secilën rrinin rreth 16 burra njëherësh. Sipas dëshmisë së tij, vetëm gjatë viteve 1947–1948 nga ky burg u varrosën 720 të burgosur. Janë shifra që mbijetuan vetëm sepse dëshmitarët i mbajtën mend dhe i transmetuan — regjimi nuk la mbi to asnjë gjurmë zyrtare, asnjë regjistër publik, asnjë emër të shkruar.

Pedagogjia e varrezave

Engjëll Kokoshi, ish i burgosur politik, dëshmoi për mënyrën e varrimit. Varrimet bëheshin "gjithmonë në të njëjtin vend… pikërisht përballë dritareve të qelive mes dy rrethimeve, në mënyrë që të gjithë ta shihnin se ç'fund do të pësonin." Atje qëndronte "një pemë qershie që në pranverë dukej se lulëzonte bash për ata që treteshin poshtë saj." Kufomat, "të mbështjellë me batanije i varrosnin në radhë, njërin ndanë tjetrit, pa emër dhe pa asnjë nishan." Vendi nuk ishte zgjedhur rastësisht: ishte pedagogji e qëllimshme terrori — të gjallët ta shihnin çdo mëngjes se ç'i priste; të vdekurit të mbeteshin pa emër, pa nishan, pa kujtim.

Ndër qelitë e burgut, ajo me numrin 6 mbante emrin "ferri" sipas propagandës së kohës — vend nga ku, thuhej, "asnjë nuk dilte i gjallë." Aty mbërriti Kolë Rodhe, i dënuar fillimisht me pushkatim, pastaj me 35 vjet burg. Vdiq mes torturash dhe urie. Nipi i tij, Pavllo Naçe, ka dëshmuar për kujto.al se një bashkëvuajtës e varrosi te vendi i quajtur "Qershiza" — tokë gurishte, me jo më shumë se 20–30 cm dhé, aq sa lejonin mjetet rrethanore dhe fuqia e varrosësit. Asnjë kryq, asnjë gur, asnjë emër mbi atë tokë.

Burreli priti edhe të burgosur që nuk ishin shqiptarë. Giuseppe Terrusi, shtetas italian, kishte qenë nëndrejtor i bankës italiane në Gjirokastër dhe më pas drejtor i bankës italo-shqiptare në Vlorë. U arrestua më 1945 me akuzën se ua kishte dorëzuar bankën gjermanëve me dëshirë — ndonëse letrat e tij dëshmojnë qëndrim kundër pushtuesit. Pas katër vjetësh burg në Vlorë, u soll në Burrel, ku vdiq më 1952. Djali i tij, Aldo Terrusi, kërkon prej vitesh eshtrat e të atit për t'i kthyer në atdhe. Kërkesa mbetet e hapur.

Burreli nuk qëndronte i vetëm në gjeografinë e ndëshkimit. Ai ishte një ndër nyjet qendrore të arkipelagut ndëshkimor që regjimi ndërtoi mbi hartën e vendit — bashkë me kampet e punës si Spaçi, që operonte si nyje tjetër e të njëjtit sistem represiv. Çdo nyje i shërbente të njëjtit qëllim: izolimi fizik, shuarja e ngadaltë dhe fshirja sistematike e emrit.

Kujtesa që regjimi synonte ta shuante — emrat, varret, nishanet — është pikërisht ajo që dëshmitë e mbledhura sot rindërtojnë. Pema e qershisë, e vetmja shenjë mbi të pashenjët, u bë kujtesa e pavullnetshme e vendit. "Qershiza" nuk ekziston në asnjë hartë zyrtare; ekziston vetëm në dëshminë gojore të atyre që mbijetuan dhe të familjeve të tyre. Sot burimi kryesor i këtyre dëshmive është arkiva e Fondacionit "KUJTO", e cila mbledh dëshmi familjarësh dhe ish të burgosurish politikë, duke ua kthyer emrat atyre që regjimi i la pa nishan.

Fshirja nuk qe e plotë. Dëshmia mbijetoi.