Vend · Komunizmi
Burgu i Burrelit
Vendi ku emrat u fshinë nga toka (1946–1991)
Nyja qendrore e arkipelagut ndëshkimor — Mat, 1946–1991
Burgu i Burrelit, në Burrel të Matit, nisi të ndërtohej më 1938 dhe u kthye më 1946 në burg për të burgosurit politikë. Funksionoi deri më 1991 — pothuajse gjithë harkun e regjimit komunist shqiptar. Nuk ishte thjesht një vend ndalimi: ishte një strukturë e menduar izolimi dhe privimi sistematik, ku arkitektura dhe rutina e përditshme projektoheshin si mjete ndëshkimi.
Pse ka rëndësi
- Burgu i Burrelit, në Burrel të Matit, u kthye më 1946 në burg për të burgosurit politikë dhe funksionoi si i tillë deri më 1991 — pothuajse gjithë harkun e regjimit komunist shqiptar.
- Ndër qelitë e burgut, ajo me numrin 6 njihej mes të burgosurve si «ferri» — vend nga ku, thuhej, asnjë nuk dilte i gjallë.
- Varrimet bëheshin përballë dritareve të qelive, pa emër e pa nishan — pedagogji e qëllimshme terrori; sipas dëshmisë së Petrit Velajt, vetëm gjatë 1947–1948 u varrosën 720 të burgosur, shifra që mbijetuan pa asnjë regjistër zyrtar.
Petrit Velaj mbërriti më 14 shtator 1946, mes grupit të parë të të dënuarve të sjellë nga burgu i Vlorës. Qelitë ishin të ngushta: në secilën rrinin rreth 16 burra njëherësh. Sipas dëshmisë së tij, vetëm gjatë viteve 1947–1948 nga ky burg u varrosën 720 të burgosur. Janë shifra që mbijetuan vetëm sepse dëshmitarët i mbajtën mend dhe i transmetuan — regjimi nuk la mbi to asnjë gjurmë zyrtare, asnjë regjistër publik, asnjë emër të shkruar.
Pedagogjia e varrezave
Engjëll Kokoshi, ish i burgosur politik, dëshmoi për mënyrën e varrimit. Varrimet bëheshin "gjithmonë në të njëjtin vend… pikërisht përballë dritareve të qelive mes dy rrethimeve, në mënyrë që të gjithë ta shihnin se ç'fund do të pësonin." Atje qëndronte "një pemë qershie që në pranverë dukej se lulëzonte bash për ata që treteshin poshtë saj." Kufomat, "të mbështjellë me batanije i varrosnin në radhë, njërin ndanë tjetrit, pa emër dhe pa asnjë nishan." Vendi nuk ishte zgjedhur rastësisht: ishte pedagogji e qëllimshme terrori — të gjallët ta shihnin çdo mëngjes se ç'i priste; të vdekurit të mbeteshin pa emër, pa nishan, pa kujtim.
Ndër qelitë e burgut, ajo me numrin 6 mbante emrin "ferri" sipas propagandës së kohës — vend nga ku, thuhej, "asnjë nuk dilte i gjallë." Aty mbërriti Kolë Rodhe, i dënuar fillimisht me pushkatim, pastaj me 35 vjet burg. Vdiq mes torturash dhe urie. Nipi i tij, Pavllo Naçe, ka dëshmuar për kujto.al se një bashkëvuajtës e varrosi te vendi i quajtur "Qershiza" — tokë gurishte, me jo më shumë se 20–30 cm dhé, aq sa lejonin mjetet rrethanore dhe fuqia e varrosësit. Asnjë kryq, asnjë gur, asnjë emër mbi atë tokë.
Burreli priti edhe të burgosur që nuk ishin shqiptarë. Giuseppe Terrusi, shtetas italian, kishte qenë nëndrejtor i bankës italiane në Gjirokastër dhe më pas drejtor i bankës italo-shqiptare në Vlorë. U arrestua më 1945 me akuzën se ua kishte dorëzuar bankën gjermanëve me dëshirë — ndonëse letrat e tij dëshmojnë qëndrim kundër pushtuesit. Pas katër vjetësh burg në Vlorë, u soll në Burrel, ku vdiq më 1952. Djali i tij, Aldo Terrusi, kërkon prej vitesh eshtrat e të atit për t'i kthyer në atdhe. Kërkesa mbetet e hapur.
Burreli nuk qëndronte i vetëm në gjeografinë e ndëshkimit. Ai ishte një ndër nyjet qendrore të arkipelagut ndëshkimor që regjimi ndërtoi mbi hartën e vendit — bashkë me kampet e punës si Spaçi, që operonte si nyje tjetër e të njëjtit sistem represiv. Çdo nyje i shërbente të njëjtit qëllim: izolimi fizik, shuarja e ngadaltë dhe fshirja sistematike e emrit.
Kujtesa që regjimi synonte ta shuante — emrat, varret, nishanet — është pikërisht ajo që dëshmitë e mbledhura sot rindërtojnë. Pema e qershisë, e vetmja shenjë mbi të pashenjët, u bë kujtesa e pavullnetshme e vendit. "Qershiza" nuk ekziston në asnjë hartë zyrtare; ekziston vetëm në dëshminë gojore të atyre që mbijetuan dhe të familjeve të tyre. Sot burimi kryesor i këtyre dëshmive është arkiva e Fondacionit "KUJTO", e cila mbledh dëshmi familjarësh dhe ish të burgosurish politikë, duke ua kthyer emrat atyre që regjimi i la pa nishan.
Fshirja nuk qe e plotë. Dëshmia mbijetoi.
Burimet
- Fondacioni "KUJTO" (kujto.al) — skeda "Burgu i Burrelit", arkiva e viktimave të komunizmit — dëshmitë e Petrit Velajt, Engjëll Kokoshit dhe Pavllo Naçes (rasti Kolë Rodhe), si dhe dosja e Giuseppe Terrusit.
- Dëshmi familjarësh dhe ish të burgosurish politikë, mbledhur nga Fondacioni "KUJTO" për kujtimin e viktimave të komunizmit në Shqipëri.
Lidhjet
12Personat
- Enver Hoxha — udhëheqësi i regjimit që e mbajti burgun në punë prej 1946-ës deri në fund
- Arshi Pipa — filozofi shkodran — Burreli një nga burgjet ku kaloi dhjetë vjet dënim
- Pjetër Arbnori — «Mandela i Ballkanit» — Burreli e Spaçi si emblemat e njëzet e tetë viteve të tij
- Osman Kazazi — ballisti me tridhjetë e tre vjet burg politik nëpër këtë sistem
- Havzi Nela — poeti që kaloi nga Burreli e Spaçi para se diktatura ta varte në sheshin e Kukësit
- Lea Ypi — lidhje reciproke
- Ethem Haxhiademi — tragjediani që vdiq në burg dhe u fshi nga historia e letërsisë
Ngjarjet
- Terrori komunist — aparati shtetëror i ndëshkimit që Burreli e materializoi në arkitekturë e rutinë
- 2 Korriku 1990: eksodi i ambasadave të Tiranës — lidhje reciproke
- Piramidat e '97-ës — nga diktatura te shteti i dobët
Vendet
- Spaçi — nyja tjetër qendrore e të njëjtit arkipelag ndëshkimor — burgu i izolimit dhe kampi i punës së detyruar
Organizatat
- Partia Socialdemokrate (1943): rrjeti demokratik që u shtyp në lindje — lidhje reciproke
Lajmi i fundit
- Ymeri: Takimi me ambasadorin britanik trajtoi Avokatin e Popullit
- Zejnullahu: Ekonomisti që drejtoi Qeverinë në kohën e stuhive politike
- Sulmi me dron në Kiev shemb ndërtesën, kërkime për 14 persona
- Ahmeti takohet me Ramën: Biseduam vëllazërisht për interesat kombëtare
- Ramadani: Kriza e energjisë dëshmon dështimin e Qeverisë Kurti
- E ardhmja e Xherdan Shaqirit te Baseli mbetet e hapur
Lexo edhe
Vendet →
Valbona: lugina e Krasniqes ku Bajram Curri bëri qëndresën e fundit
· 11 min
Thethi: lugina e Shalës, kulla e ngujimit dhe kambana që ndali pushkën
· 11 min
Hoti: flamuri i parë i Malësisë që kufiri i 1913-s e ndau më dysh
· 12 min
Kelmendi: fisi i luginës së Cemit që luftoi Portën dhe mbijetoi dëbimin
· 13 min
Konispoli: qyteti më jugor i Shqipërisë dhe cepi shqiptar i Çamërisë
· 10 min
Himara: bregu i Jonit që nuk pranoi spahi dhe e mbajti armën
· 12 min
Koleksione · të dhëna të verifikuara
Nga lajmet më të lexuara sot
Përditësuar