Vilson Blloshmi: poeti që u pushkatua për vargje të pabotuara (1948–1977)

Vilson Blloshmi (Bërzeshtë, Librazhd, 18 mars 1948 — Librazhd, 17 korrik 1977) ishte mësues dhe poet, i pushkatuar në moshën njëzet e nëntë vjeçare bashkë me kushëririn e tij, poetin Genc Leka. Të dy u vranë jo për një komplot, as për një armë, por për vargje që s'ishin botuar kurrë — poezi të mbetura në fletore, të lexuara nga një "ekspert" i shtetit dhe të shpallura krim. Historia e Blloshmit është një prej rasteve më të pastra në të cilat diktatura shqiptare e ktheu fjalën e pashkruar në vepër penale me dënim vdekjeje. Pikërisht sepse e vranë për atë që mendonte e shkruante, emri i tij i takon asaj radhe të gjatë krijuesish shqiptarë që një shtet i mbyllur u përpoq t'i shkulte nga kujtesa e kombit — dhe që kujtesa, në fund, i rimori mbrapsht.

Djaloshi kulak i Bërzeshtës

Blloshmi lindi më 18 mars 1948 në fshatin Bërzeshtë të rrethit të Librazhdit, në një prej trevave malore të Shqipërisë së mesme ku toka jepte pak dhe shteti kërkonte shumë. Familja e tij u përfshi që herët në kategorinë politike që regjimi e trajtonte si armike të lindur: atë të "kulakëve" — një fjalë e huazuar nga fjalori staliniste sovjetik për të emërtuar fshatarët me pak tokë, të cilët pushteti i ri i shpalli klasë armiqësore. Të qenët "djalë kulaku" nuk ishte një hollësi biografike; ishte një dënim i trashëguar që e shoqëronte njeriun në çdo derë ku trokiste. Në atë mjedis, ku prejardhja peshonte më shumë se merita, Blloshmi u rrit me ndërgjegjen se dyert do t'i mbylleshin para se t'i hapte.

Diploma që s'vlente

Megjithatë ai mësoi. E mbaroi shkollën fillore në fshatin e lindjes dhe u diplomua në vitin 1966 në Shkollën Normale të Elbasanit — institucioni që përgatiste mësuesit e ardhshëm të vendit. Por diploma i mbeti letër e vdekur: si "djalë kulaku", kërkesat e tij të përsëritura për të dhënë mësim u refuzuan njëra pas tjetrës. Në vend të katedrës, atdheu i ofroi kazmën. Punoi te ndërmarrja e shfrytëzimit të pyjeve në Stravaj dhe më vonë në kooperativë — punë krahu për një njeri të shkolluar, i dënuar të shihte se dija e tij nuk kishte vend në shoqërinë që pretendonte se e adhuronte dijen.

Ishte pikërisht në këto vite që u formua bota e brendshme e poetit. Sipas dëshmive familjare dhe biografike, gjatë shërbimit ushtarak Blloshmi u miqësua me një prift që i mësoi gjuhë të huaja dhe i vuri në dorë libra të ndaluar nga bota perëndimore; disa rrëfime familjare thonë se lexonte frëngjisht dhe njihte poezinë europiane. Ky ushqim i fshehtë intelektual — letërsi që shteti e kishte dëbuar nga rafte e mendje — e ktheu Blloshmin në një përjashtim të rrezikshëm: një fshatar i etiketuar armik që lexonte më gjerë se censorët e tij. Në një sistem që kërkonte mendje të mbyllura, të lexuarit vetë ishte një akt qëndrese.

"Sahara" — një shkretëtirë si krim

Ndër poezitë e tij, ajo që u kthye në provën kryesore kundër tij ishte "Sahara". Poema përdor shkretëtirën si figurë të një zbrazëtie shpirtërore — një peizazh pa këngë e pa lot, ku jeta shteret në heshtje. Për një lexues të lirë do të ishte thjesht melankoli; por për një shtet që kërkonte optimizëm të detyruar, trishtimi vetë ishte tradhti. Në utopinë e shpallur socialiste, njeriu i ri duhej të ishte i lumtur me urdhër, dhe një poet që shkruante për shterpësi e vetmi po thoshte, në gjuhën e figurës, se realiteti nuk ishte parajsa e premtuar. Pikërisht kështu e lexoi pushteti: jo si art, por si diagnozë armiqësore e shoqërisë.

Arrestimi dhe gjyqi shtatëditor

Blloshmi u arrestua më 5 gusht 1976 te Ura e Librazhdit dhe u dërgua menjëherë drejt hetuesisë. Pas gati një viti paraburgimi, më 6 qershor 1977 u nxor para Gjykatës së Rrethit të Librazhdit. Prova qendrore nuk ishin vepra të botuara — sepse asnjë varg i tij nuk ishte botuar kurrë — por fletoret e tij të konfiskuara. Për t'i dhënë akuzës petkun e "shkencës", shteti ngarkoi një "ekspert" letrar, Koci Petriti, që të gjykonte poezinë: raporti i tij e cilësoi "Saharanë" si vepër "të errët në përmbajtje e figuracion", me "vargje pa kuptim, të errëta e kontradiktore" që shprehnin pakënaqësi me realitetin dhe frikë për ta thënë atë hapur. Ishte një procedurë e frikshme në thelbin e vet: një kritik letrar i thirrur jo për të lexuar një poet, por për ta dënuar me vdekje.

Më 13 qershor 1977, pas një gjyqi që zgjati vetëm rreth një javë, gjykata e shpalli Blloshmin fajtor dhe e dënoi — bashkë me Genc Lekën — me pushkatim, me konfiskim të pasurisë dhe me heqjen e së drejtës për të votuar për pesë vjet. Akuza formale ishte "agjitacion e propagandë kundër pushtetit popullor". Leka, tridhjetë e gjashtë vjeç, dhe Blloshmi, njëzet e nëntë, u lidhën përjetësisht në të njëjtin verdikt: dy poetë të një familjeje, të dënuar për fjalë që bota nuk i kishte lexuar ende.

Mesnata e 17 korrikut 1977

Urdhri i ekzekutimit u firmos në nivelin më të lartë të Ministrisë së Punëve të Brendshme. Në mesnatën e 17 korrikut 1977, Vilson Blloshmi u pushkatua. Kishte njëzet e nëntë vjeç. Trupi i tij, si ai i shumë të pushkatuarve politikë të asaj kohe, u fsheh nga familja — një dënim që vazhdonte edhe pas vdekjes, sepse regjimi u mohonte të afërmve edhe të drejtën elementare të një varri për të qarë. Për vite me radhë, e vetmja gjë që mbeti nga poeti ishte mungesa: një emër i fshirë nga listat, një vend bosh në tryezën familjare, dhe një grumbull vargjesh të fshehura me kujdes që të mos i gjente Sigurimi.

Emri i kthyer

Rënia e diktaturës e nxori historinë e tij nga hija. Në vitin 1994, ditën e rivarrimit të tij njerëzor, Presidenti i Republikës e nderoi pas vdekjes me medaljen "Martir i Demokracisë". Një vit më vonë, në vitin 1995, një prej shkollave tetëvjeçare të Librazhdit mori emrin "Vilson Blloshmi" dhe poeti u dekorua me titullin "Mësues i Popullit" — profesioni që shteti komunist ia kishte mohuar gjithë jetën, iu kthye nga shteti demokratik si nderim. Në vitin 2006 iu ngrit një përmendore; në vitin 2009 vëllimi i tij poetik, i mbledhur e i botuar pas vdekjes, mori çmimin "Lasgush Poradeci" për librin më të mirë të vitit; dhe në vitin 2010 iu akordua "Nderi i Kombit". Vargjet për të cilat u vra u bënë, në fund, dëshmia që e rreshtoi ndër poetët e kombit.

Historia e Vilson Blloshmit nuk qëndron e vetme. Ashtu si Havzi Nela, i varur në sheshin e Kukësit njëmbëdhjetë vjet më vonë, apo Musine Kokalari, e lënë të vdiste në internim për fjalët e saj, Blloshmi i takon asaj rrjete krijuesish shqiptarë të prerë me qëllim — nyja të një kulture që shteti zgjodhi t'i këpuste një nga një. Bashkë me kushëririn Genc Leka, ai dëshmon një të vërtetë të thjeshtë e të tmerrshme: se një regjim që frikësohet nga një poemë e pabotuar është një regjim që e di se fjala është më e fortë se ai. Emri i xhelatëve u tret; emri i poetit u kthye. Në këtë kthim qëndron mësimi i vërtetë i jetës së tij — se një komb që ruan poetët e vet të vrarë ruan, në të vërtetë, vetveten.