Muzeu 14 Qershor 2026

Zgjedhjet e 26 majit 1996: Grushti i shtetit dhe anatomia e një masakre elektorale

Tridhjetë vjet pas zgjedhjeve më të dhunshme të pluralizmit shqiptar: si SHIK-u, bandat dhe administrata shtypën opozitën, çfarë tregojnë procesverbalet — dhe si e mbajnë ende gjallë datën dëshmitë e protagonistëve.

Redaksia ZHURMA 06:34 Përditësuar 07:38 6 min lexim

Zgjedhjet e 26 majit 1996: Grushti i shtetit dhe anatomia e një masakre elektorale — FOTO · Foto: World Economic Forum / Wikimedia Commons Arkivi ZHURMA

TIRANË — Tridhjetë vjet më parë, Shqipëria e sapodalë nga diktatura pa se si makineria e shtetit mund të kthehej me të njëjtën egërsi kundër qytetarëve të saj, kësaj radhe në emër të ruajtjes së pushtetit "demokratik". Më 26 maj 1996, qeveria e Partisë Demokratike e drejtuar nga Sali Berisha nuk u mjaftua thjesht me manipulimin e kutive të votimit në fshehtësi; ajo orkestroi një fushatë të hapur, brutale, me dhunë fizike dhe terror kundër opozitës dhe mediave të pavarura, duke asgjësuar çdo hije të pluralizmit të brishtë.

Pse ka rëndësi

Më 26 maj 1996, shteti shqiptar përdori hapur shërbimet sekrete (SHIK) dhe grupimet kriminale për të dhunuar komisionerët zgjedhorë dhe për të tjetërsuar rezultatin.
Ky proces theu përfundimisht besimin te institucionet pluraliste, degradoi imazhin e vendit ndërkombëtarisht, dhe ngjizi krizën totale politike e sociale që shpërtheu në vitin 1997.
Asnjë urdhërues apo zbatues i asaj dhune nuk u dënua ndonjëherë; tridhjetë vjet më pas ngjarja mbetet e dokumentuar kryesisht përmes dëshmive publike të protagonistëve, jo përmes një verdikti gjyqësor.

Hordhitë e dhunës dhe "xhupëzinjtë" e SHIK-ut

Sot, tre dekada pas asaj ngjarjeje, kujtesa institucionale mbi detajet e atij operacioni ndëshkimor rikthehet, shpesh si mjet për të kritikuar jo vetëm autorët, por edhe amnezinë e atyre që e pësuan. Siç shkruan analisti Ylli Pata për javanews.al, terrori i ushtruar nëpër qendra votimi nuk u krye nga figurat e njohura politike të mazhorancës së asaj kohe. Drejtimi i dhunës iu la hordhive të krijuara në fshehtësi, personazheve të skëterrës së tranzicionit: kontrabandistë, njerëz të dhunshëm të territoreve lokale dhe individë të korruptuar të administratës së doganave dhe tatimeve. Sipas Patës, një pjesë e mirë e këtij kontingjenti paraushtarak "më pas pushtoi gjykatat e prokuroritë", duke u emëruar në pozita kyçe ku zvetënuan sistemin shqiptar të drejtësisë për vitet në vijim.

Forca goditëse qendrore në terren ishte ajo e njohur në opinion si "xhupëzinjtë" e SHIK-ut. Nën drejtimin e Bashkim Gazidedes, kjo strukturë u soll si një njësit i ashpër, vëren raportimi i javanews.al. Gazetarët u bënë objektivat e parë. Gazetari i pavarur Bardhok Lala dhe ai i Zërit të Popullit, Abdurahim Ashiku, u rrahën shtazërisht. Eksponentët e opozitës ndanë të njëjtin fat: Servet Pëllumbi, Erion Braçe dhe kreu i atëhershëm i Partisë Socialiste në Bulqizë, Muharrem Kola, i cili pasi u godit u hodh në një kanal.

Masakra u krye hapur dhe para syve të vëzhguesve të huaj. Sipas të njëjtit shkrim në javanews.al, numri dy i Partisë Socialiste Franceze, i cili kishte ardhur për të ndjekur procesin zgjedhor i shoqëruar nga gazetari Plator Nesturi, u përball direkt me pasojat e dhunës gjatë vizitës në Shkodër. Zyrtari i lartë evropian u strehua i terrorizuar në selinë e degës lokale të PS-së, ndërsa shumë aktivistë e komisionerë dergjeshin të rrahur në të ashtuquajturën "dhomë numër 5" të komisariatit të Shkodrës.

Procesverbalet: një pjesëmarrje prej 95 deri në 100 për qind

Nga ana procedurale, zhbërja e votës kaloi në limite groteske. Ish-deputeti socialist Petro Koçi, duke kujtuar ngjarjen përmes një deklarate të cituar nga javanews.al, nuk heziton ta quajë atë një "grusht shteti" ku Partia Demokratike, SHIK-u dhe policia e kthyen shtetin në vegël agresioni. Ai thekson se u krye një zëvendësim masiv i fletëve të votimit dhe u falsifikuan tërësisht procesverbalet. Më tej, Koçi thekson një detaj kyç: mekanizmi i dhunës nuk doli nga hiçi në '96-ën. Ai ishte "ushtruar si mësim tregues" dy vite më herët, gjatë zgjedhjeve të pjesshme në Libofshë më 1994, përpara se të merrte përmasa kombëtare.

Provat e kësaj grabitjeje absurde reflektohen në vetë dokumentet shtetërore. Deputeti socialist Erion Braçe tregon në një reagim të publikuar nga albeu.com se, pas vitesh kërkimi, arriti të siguronte procesverbalet e 26 majit. Dokumentet dëshmojnë dështimin logjik të një procesi monist, ku u raportua një pjesëmarrje fiktive prej 95% deri në 100% të listës së zgjedhësve. Braçe thekson se si këto procesverbale mbajnë gjurmët e dy ndërhyrjeve: në të parën u hartuan përmes dhunës e humbjes së imponuar, ndërsa në të dytën u korrigjuan për të mbuluar gjurmët.

Dëshmitë e protagonistëve, tridhjetë vjet më pas

Pjesa më e madhe e asaj që dihet sot mbi ditët rreth 26 majit vjen nga rrëfimet publike të protagonistëve, të hedhura në qarkullim me rastin e tridhjetëvjetorit. Dëshmia më e prerë vjen nga avokati Idajet Beqiri. Në një intervistë për "Ora e Fundit" në ABC News, sipas javanews.al, Beqiri i quajti zgjedhjet e majit 1996 "grusht i pastër shteti, edhe më i egër se i 12 shtatorit 1998". Ai akuzoi se Sali Berisha dhe Azem Hajdari "terrorizuan njerëzit" që me fillimin e pluralizmit, dhe se pushteti demokrat i asaj kohe "mori kutitë e votimit" dhe derdhi gjak për të mbajtur pushtetin me dhunë. Beqiri e lidhi zinxhirin e ngjarjeve me atë që pasoi: firmat piramidale, humbjen e kursimeve të shqiptarëve dhe luftën civile të 1997-s.

Viktor Agolli, dikur truproja e liderit socialist Fatos Nano, shton detaje të rënda mbi ditët pas votimit. Në një rrëfim për emisionin "Studio Live" në Report Tv, të përcjellë nga javanews.al, ai përshkroi një protestë ku, sipas tij, gra e burra u rrahën me shkopinj druri dhe bishta lopate, ndërsa mes efektivëve të policisë kishte njerëz "që flisnin gjuhë sllave", të kamufluar me uniforma. Agolli thotë se dhunës nuk i shpëtuan as deputetë — përmend Ritvan Peshkopian dhe Blendi Gonxhen, të cilët, sipas tij, "janë tërhequr zvarrë" në mes të sheshit Skënderbej. Ai pretendon se ishte vetë, bashkë me rreth 30 eksponentë të lartë të Partisë Socialiste, në një "listë të zezë" të SHIK-ut.

Këtu Zhurma bën një ndalesë. Këto dëshmi vijnë nga i njëjti krah politik dhe janë kujtime të hedhura publikisht tridhjetë vjet pas ngjarjes; burimet nuk sjellin një zë kundërshtues nga ana e Partisë Demokratike. Kjo nuk i zbeh akuzat — të cilat përputhen me dokumentet e procesverbaleve dhe me raportimin bashkëkohor — por ato lexohen si dëshmi, jo si verdikt gjyqësor. Dallimi mbetet i rëndësishëm pikërisht sepse asnjë gjykatë nuk e ka bërë kurrë atë punë.

Kostoja e fitores për vetë fituesin

Paradoksalisht, një nga viktimat e mëdha të këtij operacioni afatgjatë ishte vetë partia në pushtet. Megjithëse ia siguroi kontrollin absolut Berishës për një periudhë të shkurtër, metodat e përdorura zmbrapsën elitën e saj. Siç analizon javanews.al, PD-ja e vitit 1992 e kishte rrethuar veten me figura nga arti, kultura dhe mjedisi akademik për të projektuar një imazh perëndimor. Përballë pushtetit paralel të brigadistëve dhe mënxyrës së vitit 1996, pjesa dërrmuese e kësaj elite intelektuale braktisi radhët e partisë, duke ia lënë atë plotësisht krahut të ashpër.

Data si terren beteje

Sot, pasojat e asaj ngjarjeje përdoren si instrument akuze jo vetëm kundër të djathtës, por edhe brenda vetë së majtës. Erion Braçe e ka kthyer përvjetorin në një denoncim të hapur ndaj kupolës së sotme socialiste. "Udhëheqësit socialistë harrojnë, socialistët jo," deklaroi ai sipas albeu.com, duke kritikuar drejtuesit aktualë që atëherë nuk ishin të përfshirë ose ishin të mitur, dhe tani po shpërfillin sakrificën e bazës. Për të, historia e partisë nuk fillon në vitet e pushtetit teknokratik, duke kujtuar se "gjaku nuk bëhet ujë, nuk shuhet me ujë, nuk falet."

Në përplasjen e tij me Tiranën zyrtare, raportimet e albeu.com citojnë theksin e Braçes te legjitimiteti që buron nga vota. Që nga fitorja e tij pasuese në qershorin e 1997-ës, ai është testuar tetë herë rresht, i mbështetur në qytete nga Poliçani e Berati, deri në Tiranë. Për krahun që ai përfaqëson, kjo qëndresë vërteton se llogaria me të shkuarën mbetet ende e hapur.

Nga kreu i PS-së, e njëjta datë merr një kuptim tjetër. Në Korçë, në 35-vjetorin e partisë, kryeministri Edi Rama tha se më 26 maj 1996 "socialistët u përballën me furinë e një dhune e brutaliteti" dhe se "u dhunua edhe rezultati i atyre zgjedhjeve që u grabitën nga pushteti i degraduar i PD". Fjalimin e transmetuan abcnews.al, javanews.al dhe botasot.info me të njëjtën përmbajtje. Rama kujtoi se Shqipëria e asaj kohe "kishte vetëm një gazetë opozitare, edhe ajo u bë shkrumb e hi" — dhe, me një kalim të shpejtë tridhjetëvjeçar, e lidhi datën me sot.

Ironinë e nxjerrin në pah vetë burimet: botasot.info e vendos fjalimin festiv pikërisht mes lajmeve për protestat para Kryeministrisë, ku qytetarë kërkojnë largimin e vetë Ramës, të Sali Berishës dhe të "klasës së vjetër politike", duke akuzuar policinë për dhunë ndaj qytetarëve të thjeshtë. Rrëfimi i një vote të grabitur me dhunë është, pra, një pasqyrë me dy anë: e njëjta klasë politike që kujton viktimizimin e vet në 1996 përballet me akuza të ngjashme tri dekada më vonë.

Më 26 maj 1996, dështimi i demokracisë u formalizua me vula e shkopinj. Asnjë nga urdhëruesit e drejtpërdrejtë apo zbatuesit lokalë të asaj dhune nuk u soll ndonjëherë para drejtësisë. Siç e quan javanews.al, ai ishte vetëm infektimi fillestar i një "virusi" dhune e pandëshkueshmërie. Një metodë brutale e cila, ndonëse me kostume më të shtrenjta e mjete më të buta, vijon t'i hedhë hije kulturës politike në Shqipëri edhe tre dekada më pas.

Burimet:

— Redaksia ZHURMA