Mesha e parë shqip: Boston, 22 mars 1908

Më 22 mars 1908, në sallën e Knights of Honor Hall në Boston, priftit të porsashuguruar Fan Noli i takoi të bëjë diçka që s'ishte bërë kurrë më parë: të celebrojë meshën e plotë ortodokse në gjuhën shqipe. Nuk ishte thjesht një ceremoni fetare në një qytet amerikan mbi Atlantik — ishte akti themelor që vendosi shqipen brenda vetë ritit që deri atëherë e kishte përjashtuar. Katër vjet para se shteti shqiptar të shpallej, një bashkësi emigrantësh në fabrikat e Nju-Anglisë e kishte ndërtuar tashmë, në kishë, atë çka Perandoria Osmane dhe hierarkia greke ia mohonin kombit shqiptar në atdhe: njohjen si popull më vete, me gjuhën e vet të shenjtë.

Pse ka rëndësi

• Më 22 mars 1908, në Boston, Fan Noli celebroi meshën e plotë ortodokse në gjuhën shqipe për herë të parë — katër vjet para se Shqipëria të shpallej shtet.
• Shkaku i menjëhershëm ishte një varrim i mohuar: më 1907, në Hudson të Massachusetts, prifti grek refuzoi ritet për punëtorin shqiptar Kristaq Dishnica, si «skizmatik» ndaj Kishës greke.
• Noli u shugurua prift më 18 mars 1908 nga kryepeshkopi rus Platon, sepse Patriarkana greke e Kostandinopojës nuk do të shuguronte kurrë një prift për të shërbyer shqip. Përgjigjja ndaj padrejtësisë nuk qe zemërim, po ndërtim institucioni.

Rrugëtimi drejt asaj mëngjesi marsi kishte qenë i shpejtë dhe i qëllimshëm. Noli ishte shuguruar dhjak në shkurt 1908 dhe prift më 18 mars 1908 — vetëm katër ditë para meshës historike — nga kryepeshkopi Platon (Rozhdestvenski) i Kishës Ortodokse Ruse në Amerikë. Zgjedhja e hierarkisë ruse nuk qe rastësi: Patriarkana greke e Kostandinopojës nuk do ta shuguronte kurrë një prift për të shërbyer në shqip, ndaj bashkësia shqiptare kërkoi dhe gjeti një derë tjetër brenda vetë Ortodoksisë.

Rasti i Hudson-it

Shkaku i menjëhershëm i gjithë kësaj lëvizjeje ishte një varrim i mohuar. Në vitin 1907, në qytetin e vogël industrial të Hudson-it, Massachusetts, vdiq nga gripi Kristaq Dishnica, një punëtor i ri shqiptar i fabrikave. Prifti grek ortodoks i vendit refuzoi t'i kryente ritet e varrimit ortodoks, me arsyetimin se Dishnica, i përfshirë në veprimtari kombëtare shqiptare, konsiderohej i shkishëruar — skizmatik ndaj Kishës greke ortodokse. Një njeri iu mohua prehja e fundit fetare vetëm pse ishte shqiptar dhe e pohonte hapur këtë gjë.

Refuzimi tronditi bashkësinë shqiptare të Bostonit dhe rrethinave. Shoqëria patriotike "Besa-Besë", themeluar në 1907, e mori përsipër çështjen: shqiptarëve u duhej një kishë e tyre, që t'u falej në gjuhën e tyre, e pavarur nga Patriarkana e Kostandinopojës. I riu Fan Noli u zgjodh për këtë detyrë. Përgjigjja ndaj një padrejtësie nuk qe zemërim, po ndërtim institucioni — një model që do të përsëritej shpesh në historinë e diasporës shqiptare.

Gjuha si akt kombëtar

Për të kuptuar peshën e 22 marsit 1908, duhet kujtuar se në Ballkanin osman Patriarkana greke e trajtonte adhurimin ortodoks si të pandashëm nga identiteti grek. Të falesh në shqip brenda kësaj kishe ishte, prandaj, vetë ai akt që hierarkia priste ta mos ndodhte kurrë: pohimi se ekzistonte një komb shqiptar, me gjuhë të shenjtëruar prej vet ritit fetar. Kjo ndodhi katër vjet përpara se Shqipëria të shpallej shtet, më 28 nëntor 1912 — provë se kombi ishte formuar dhe ishte pohuar në ndërgjegje shumë kohë para se harta politike ta njihte.

Se ç'kuptim kishte kjo mesë, shihet edhe në atë që erdhi më pas nga i njëjti burim. Noli vazhdoi rrugën e institucionalizimit të kombit nga diaspora: më 28 prill 1912 themeloi në Boston federatën atdhetare "Vatra", organizatën që do të bëhej shtylla organizative e shqiptarëve të Amerikës në vitet vendimtare të pavarësisë. Mesha e vitit 1908 dhe "Vatra" e 1912-s janë të njëjtin fill: rrjeti shqiptar, i shpërndarë përtej detit, që vepron si komb edhe kur atdheu është nën zgjedhë.

Nga qyteti i fabrikave në Kongresin e Beratit

Puna e nisur në sallën e Boston-it nuk mbeti një episod i izoluar. Ajo hapi rrugën drejt një zgjidhjeje kishtare të plotë: më 17 shtator 1922, Kongresi i Beratit shpalli autoqefalinë — vetadministrimin — të Kishës Ortodokse Shqiptare, e ndarë përfundimisht nga varësia ndaj Patriarkanës greke. Vetë Fan Noli u shugurua Peshkop i Korçës. Ajo çka kishte filluar si përgjigje ndaj një varrimi të mohuar në një qytet fabrikash të Massachusetts-it, u kthye, katërmbëdhjetë vjet më vonë, në themel institucional të një kishe kombëtare të njohur.

Historia e meshës së parë shqip mbetet një nga shembujt më të qartë se si periferia e kombit — mërgimtarët, larg tokës amtare me mijëra kilometra — mund të prodhojë atë që vetë atdheu, nën pushtim, s'kishte se si ta ndërtonte lirisht: një institucion, një gjuhë të shenjtëruar, një pohim identiteti. Rrjeti shqiptar, i mbajtur bashkë prej gjuhës dhe besës, e vërtetoi veten pikërisht atje ku dukej më pak i mundur ta bënte.