Shtriga: emri i saj është latin, riti që e kapte është krejt shqiptar

Në malësinë shqiptare të fillimit të shekullit XX, shtriga nuk ishte figurë përrallash për të trembur fëmijët para gjumit. Ishte një frikë praktike, me shenja njohjeje, me rite mbrojtëse të kodifikuara dhe me një procedurë kapjeje aq të përpiktë sa mund të shkruhej si udhëzim. Ajo procedurë u shkrua vërtet — nga një grua angleze që eci nëpër Shalë, Shosh e Pulat në dhjetëvjeçarin para 1912-s, dhe që i botoi shënimet e veta në Londër më 1909.

Pse ka rëndësi

• Fjala <em>shtrigë</em> vjen nga latinishtja <em>strīga</em> (variant i <em>strix</em>) — pra i përket shtresës latine të shqipes, që hyri shekuj para vendosjes sllave në Ballkan në shekujt VI–VII; etimologjinë e kanë trajtuar Eqrem Çabej dhe Vladimir Oreli.
• Ritin mbrojtës e regjistroi Mary Edith Durham në <em>High Albania</em> (Londër, 1909; fq. 87–88): kryqi prej kockash derri te dera e kishës ditën e Pashkëve, dhe monedha e argjendtë e lagur në gjakun e vjellë e mbështjellë me leckë.
• Në sistemin mitologjik shqiptar shtriga zë polin e armikut të brendshëm — përballë orës që ruan njeriun, zanës që fuqizon kreshnikun dhe kulshedrës që sulmon nga jashtë.

Çfarë besonte malësia

Shtriga mendohej si grua — dhe, çka është vendimtare, si grua e fshatit, jo si përbindësh i ardhur nga larg. Natën ajo hynte te djepi dhe u thithte gjakun foshnjave në gjumë; pastaj merrte trajtën e një insekti fluturues — flutur nate, mizë a bletë — dhe dilte pa u parë nga askush. Fëmija nuk vdiste menjëherë: ai zbehej, tretej, i shuhej fryma me javë. Dhe shërimi ishte i mundur vetëm nga një dorë: e sajaz. Kush kërkonte shpëtim për të vetin, duhej t'i kthehej pikërisht asaj që e kishte tharë.

Fjala ka edhe trajtën mashkullore — shtrigu, shtrigan — por besimi popullor e mendonte figurën si femërore dhe, në dëshmitë veriore, e lidhte shpesh me gruan pa fëmijë ose me atë që fshati e kishte veçuar si ziliqare. Kjo është arsyeja pse shtriga është një ndër figurat më të rënda të mitologjisë sonë: ajo nuk vjen nga mali si kulshedra, dhe nuk të ruan si ora. Ajo rri brenda bashkësisë dhe ha nga brenda saj.

Dëshmia e Edith Durhamit, 1909

Mary Edith Durham (1863–1944) e regjistroi mbrojtjen kundër shtrigës me saktësinë e dikujt që po kopjon një recetë, jo me shijen e udhëtarit që po mbledh kuriozitete. Në High Albania — faqet 87–88 të ribotimit të vitit 2000 — ajo shënon dy procedura.

E para është një kurth. Bëhej një kryq prej kockash derri dhe vendosej te hyrja e kishës ditën e Pashkëve, kur gjithë famullia ishte brenda. Asnjë shtrigë që ndodhej brenda nuk mund ta kalonte më atë prag; ajo mbetej e bllokuar dhe kapej te dera duke u përpjekur më kot të dilte.

E dyta është një hajmali. Pas pirjes së gjakut, shtriga besohej se shkonte në pyll dhe e villte atje. Nëse dikush arrinte ta gjente vendin dhe të lagte një monedhë argjendi në atë gjak, pastaj ta mbështillte në një copë leckë, monedha bëhej mbrojtje e përhershme: kush e mbante, nuk preket më kurrë nga asnjë shtrigë.

Të tria elementet e ritit të parë — derri, pragu, dita e Pashkëve — janë koherente brenda logjikës malësore. Derri është kafsha që shtriga nuk e duron; pragu është kufiri, po ai kufi që në Kanun ndan të huajin nga i mbrojturi; dhe Pashkët janë e vetmja ditë e vitit kur e gjithë bashkësia mblidhet nën një çati, pra e vetmja ditë kur mund të kapet dikush që fshihet mes teje. Ky nuk është besim i shkarravitur. Është një sistem.

Emri erdhi nga latinishtja — dhe pikërisht kjo e daton figurën

Fjala shtrigë vjen nga latinishtja strīga, variant i strix — kukuvajka e natës që në besimin romak u thithte gjakun foshnjave. Etimologjia është e njohur dhe e pranuar: e ka trajtuar Eqrem Çabej brenda studimit të tij të shtresës latine të shqipes, dhe e regjistron Vladimir Orel në Albanian Etymological Dictionary.

Nga kjo del një përfundim që shpesh anashkalohet. Huazimet latine hynë në shqipe gjatë kontaktit romak, pra shekuj para se sllavët të vendoseshin në Ballkan në shekujt VI–VII. Fjala që e emërton shtrigën i përket, pra, një shtrese leksikore që i paraprin çdo pranie sllave në këto troje. Emri e daton besimin — dhe e daton herët.

Trajtat e ngjashme që gjenden gjetiu — rumanishtja strigoi, italishtja strega, polonishtja strzyga — nuk janë burimi ynë dhe nuk na e ndajnë figurën me askënd. Secila prej tyre e ka marrë veçmas të njëjtën fjalë latine. Ajo që është shqiptare këtu nuk është etiketa; është besimi dhe riti: kryqi prej kockash derri, dita e Pashkëve te dera e kishës, monedha e argjendtë e lagur në gjak dhe e mbështjellë me leckë. Asnjë prej këtyre nuk vjen prej askund tjetër. Emri është latin; shtriga është e malësisë sonë.

Vendi i saj në sistemin mitologjik shqiptar

Shtriga nuk qëndron vetëm. Mitologjia shqiptare është një sistem me pole të qarta, dhe ajo zë polin njerëzor e keqbërës. Përballë saj rrinë figurat mbrojtëse: ora, që i caktohet çdo njeriu në lindje, dhe zana, hyjnesha e bjeshkës që i jep fuqi kreshnikut. Mbi to qëndron dyluftimi kozmik i kulshedrës me dragoin. Nën to rrinë të vdekurit që nuk qetësohen — lugati — dhe dhampiri, fëmija që lind me aftësinë t'i shohë.

Të katër shtresat lidhen: mbrojtësi individual (ora), mbrojtësi i heroit (zana), armiku i jashtëm (kulshedra) dhe armiku i brendshëm (shtriga). Është pikërisht ky rregull i brendshëm — jo mosha e secilës figurë veç e veç — ajo që e bën mitologjinë shqiptare sistem dhe jo koleksion. Robert Elsie e ka rreshtuar këtë repertor në A Dictionary of Albanian Religion, Mythology and Folk Culture; Mark Tirta e ka lexuar si tërësi në Mitologjia ndër shqiptarë. I njëjti sistem mbahet i gjallë edhe në Këngën e Kreshnikëve, ku zanat dhe orët nuk janë zbukurim poetik por mekanikë e rrëfimit.

Nga malësia në literaturën e huaj

Durham e futi shtrigën në literaturën etnografike britanike me emrin e saj shqip, pa e përkthyer dhe pa e tretur në kategorinë e përgjithshme «witch». Kjo pati pasojë të gjatë. Njëqind vjet më vonë fjala shfaqet e paprekur në televizionin amerikan: episodi i tetëmbëdhjetë i sezonit të parë të serialit Supernatural, «Something Wicked», dhënë më 6 prill 2006, ndërton krejt subjektin mbi përshkrimin e Durhamit — një krijesë që ushqehet me fëmijë dhe që e vetmja që mund t'i shërojë është ajo vetë.

Kjo është radiacion i traditës sonë, jo bashkëpronësi mbi të: fjala udhëtoi sepse dikush e shkroi ashtu siç e dëgjoi në Shalë. Por radiacioni ka një kosht që duhet thënë hapur. Më 23 korrik 2026, zëri «Shtriga» në Wikipedian shqipe nuk është fare zë për figurën shqiptare — është përkthim i artikullit të përgjithshëm anglez për shtrigën evropiane, me etimologji gjermanike dhe me Wicca-n. Në anglisht figura jonë ka zërin e vet; në shqip ende jo.

Ky është saktësisht boshllëku që kjo faqe ekziston për ta mbyllur. Një popull që e ka mbajtur besimin e vet gjallë nën katër perandori nuk ka pse ta lexojë atë besim vetëm në gjuhën e të tjerëve.

Burimet

• M. Edith Durham, High Albania (Londër, 1909; ribotim Phoenix Press, 2000), fq. 87–88 — en.wikipedia.org
• Robert Elsie, A Dictionary of Albanian Religion, Mythology and Folk Culture (Hurst & Co. / NYU Press, 2001) — en.wikipedia.org
• Mark Tirta, Mitologjia ndër shqiptarë (Tiranë, 2004)
• Vladimir Orel, Albanian Etymological Dictionary (Brill, Leiden, 1998) — zëri shtrigë < lat. strīga
• «Shtriga», Wikipedia — en.wikipedia.org
• «Vampire folklore by region — Albania», Wikipedia — en.wikipedia.org