Zana e malit: perëndesha ilire që u ngjit në bjeshkë dhe s'zbriti më kurrë

Kush hyn në bjeshkë nuk hyn i heshtur. Malësori i Nikaj-Mërturit, i Kelmendit a i Bytyçit, kur i afrohej një lëndine të gjelbër ose një burimi nën shkëmb, kollitej me zë, u thërriste bagëtive, e godiste shkopin mbi gur — jo nga frika e ujkut. Ai po lajmëronte. Diku aty, mbi ujë ose mbi bar, mund të ishte zana; dhe ta zije zanën në befasi ishte gabimi që njeriu e paguante me gjuhën, me mendjen ose me këmbët e veta. Ky zakon i vogël — të bësh zhurmë para se të hysh — është ndoshta dëshmia më e fortë se sa gjatë ka jetuar kjo perëndeshë në kokën e një populli: jo si përrallë për fëmijë, por si rregull sjelljeje për të rritur.

Pse ka rëndësi

• Zana është nimfa e maleve, e burimeve dhe e gjahut në besimin popullor shqiptar — dhuruese force dhe zbatuese ndëshkimi; malësori bënte zhurmë para se të hynte në bjeshkë pikërisht që të mos e zinte atë në befasi.
• Emri i saj është i gdhendur në gur qysh në epokën romake: altarë votivë në trojet e vjetra ilire mbajnë hyjneshën Thana (edhe e çiftuar si Thana et Vidasus), dhe një kushtim i ngjashëm del në trojet mesape të Lecës — shekuj para se Ballkani të fliste sllavisht.
• Eqrem Çabej, në studimin «Diana dhe Zana» (Hylli i Dritës, 1942), e lexoi si një Dianë romake e shtrirë mbi një perëndeshë vendase; përputhja tingullore ilire th → shqipe z është e rregullt dhe nuk e prodhon asnjë gjuhë tjetër e sotme e Ballkanit.

Zana është nimfa e maleve, e burimeve, e pyjeve dhe e gjahut në besimin popullor shqiptar — e bukur, e egër dhe e paparashikueshme, dhuruese e forcës dhe zbatuese e ndëshkimit. Por ajo është edhe diçka që pak figura të mitologjisë ballkanike mund ta thonë për vete: emri i saj është i shkruar në gur, në epokën romake, shekuj përpara se Ballkani të fliste sllavisht.

Emri i saj ishte gdhendur në gur para se të ishte fjalë e gojës

Në altarë votivë të gjetur në trojet e vjetra ilire — në Bosnjë dhe në Kroaci — lexohet emri i një hyjneshe: Thana. Formulat janë të thata, siç janë të gjitha kushtimet romake: Thanae, ose e çiftuar me hyjin pyjor vendas, Thana et Vidasus. Një fragment qeramike nga Scala di Furno në Lece, në trojet mesape — kushërinjtë jugorë të ilirëve — mban po ashtu një kushtim ndaj Thanës.

Nga Thana te Zana rruga gjuhësore është e rregullt dhe e njohur: frikativi i pazëshëm ilir th i përgjigjet z-së në shqipe. Kjo nuk është analogji e lirë; është një korrespondencë tingullore që funksionon brenda sistemit të shqipes dhe që nuk e prodhon asnjë gjuhë tjetër e sotme e Ballkanit.

Eqrem Çabej e trajtoi çështjen në një studim të veçantë, «Diana dhe Zana», botuar në Hylli i Dritës më 1942. Teza e tij është më e hollë se një barazim i thjeshtë emrash: Diana romake, thotë Çabej, u shtri në Iliri mbi një perëndeshë vendase — një rast klasik i asaj që studiuesit e quajnë interpretatio latina, ku pushtuesi i vë emrin e vet një hyjnie që tashmë ishte aty. Prandaj dëshmia e Thanës nuk e dobëson lidhjen me Dianën; e forcon. Ajo tregon se çfarë kishte poshtë emrit latin.

Çabej vuri re gjithashtu se rumanishtja e ruan Dianën si zână — fjalë që atje do të thotë pikërisht «zanë, nimfë». Dy gjuhë të Ballkanit perëndimor, dy trajta paralele, e njëjta shtresë romake mbi një substrat parasllav. Ka studiues që kanë propozuar edhe një etimologji të brendshme shqipe, nga rrënja e zë-së; debati nuk është mbyllur në çdo hollësi. Por të gjitha rrugët e propozuara nga gjuhësia serioze e vendosin fjalën në një shtresë që i paraprin vendosjes sllave në Ballkan në shekujt VI–VII.

Çdo mal ka zanën e vet

Në traditën e Veriut formula është e prerë: çdo mal ka zanën e vet. Ajo nuk është një perëndeshë e vetme e shpërndarë kudo, por një pushtet lokal, i lidhur me një majë, me një lëndinë, me një burim të caktuar. Kjo shpjegon shumë nga sjellja e saj: zana nuk të do keq dhe nuk të do mirë; ajo mbron një territor.

Në gojëdhënë ajo shfaqet si vajzë e re me bukuri të jashtëzakonshme, shpesh e zënë duke u larë lakuriq në përrenj malorë — dhe kush e sheh pa u lajmëruar, e paguan. E shoqërojnë dhi të egra me brirë të artë; brirët e tyre janë njëkohësisht mbrojtja dhe pika e dobët e zanës, hollësi e rrallë që tregon sa e strukturuar ishte kjo mitologji. Zanat lidhen me hënën, me bimësinë, me kafshët e egra dhe me ujërat e rrjedhshme; janë rojë burimesh dhe zonja pyjesh.

Toponimia e mban gjurmën. Vargmali më i madh i Alpeve shqiptare quhet Bjeshkët e Nemuna — «të mallkuarat». Emri nuk vjen nga asnjë ngjarje historike: vjen nga një botë ku mallkimi ishte një forcë që banonte në lartësi dhe që binte mbi atë që e shkelte pa leje.

Zana nuk është ora

Të dyja janë figura femërore mbrojtëse, dhe pikërisht prandaj ngatërrohen. Dallimi është i qartë në besimin popullor dhe vlen të mbahet.

Ora është e jotja. Çdo njeri, sipas besimit të Veriut, lind me orën e vet; ka orë shtëpia, ka orë fisi, ka orë vendi. Ajo të shoqëron pa u parë, si një kumbarë e padukshme, dhe fati yt matet me të: «i ra ora» është shkatërrim, «e ka orën e mirë» është bekimi më i thellë.

Zana, përkundrazi, nuk të përket. Ajo është fuqia e vetë malit dhe nuk ka asnjë detyrim ndaj teje. Të shpërblen nëse e nderon, të shkatërron nëse e fyen; marrëdhënia me të është marrëdhënie me një territor, jo me një fat. Në disa treva të Dukagjinit zanat dalin si trini fatvendosëse — e Bardha që jep fat të mirë, e Verdha që sjell fatkeqësi, e Zeza që cakton vdekjen — duke marrë atje rolin që gjetiu e mban ora. Kjo mbivendosje krahinore është normale për një besim që u ruajt gojarisht, pa asnjë kishë që t'ia unifikonte doktrinën.

Gjiri që bëri Mujin kreshnik

Në Ciklin e Kreshnikëve — eposi legjendar i Veriut, i mbledhur dhe i botuar nga Bernardin Palaj dhe Donat Kurti te Kângë kreshnikësh dhe legjenda (Visaret e Kombit II, Tiranë 1937) — zana nuk është dekor. Ajo është burimi i fuqisë.

Kënga e njohur si «Fuqia e Mujit» e nis heroin si çoban të thjeshtë. Duke kërkuar bagëtinë e humbur, Muji gjen në mal dy djepe me fëmijë të vegjël që qajnë, dhe i përkund derisa i zë gjumi. Kur kthehen zanat — nënat e atyre fëmijëve — nuk e ndëshkojnë: e shpërblejnë. Dhe e lënë të zgjedhë vetë:

A don forcë, Mujo, me qindrue?
A don luftë, Mujo, me luftue?
A don gja, Mujo, a don mall?
A don dije, Mujo, a don gjuhë?

Muji kërkon forcën. Zanat i japin gji tri herë, dhe kur ngrihet, guri që më parë nuk e lëvizte dot ia ngre dora si të ishte i lehtë. Prej asaj dite ai është kreshnik, dhe zanat i mbeten pranë si motra të bëra: e paralajmërojnë, e shërojnë, e ndihmojnë në betejë.

Vlen të vërehet se çfarë thotë kjo skenë për mendimin që e krijoi. Në shumë epika evropiane heroi e trashëgon fuqinë nga një baba, ose e merr nga një mbret, ose ia jep një zot i qiellit. Këtu jo. Fuqia e kreshnikut shqiptar jepet nga malet, përmes një pushteti femëror, si shpërblim për një mirësjellje të vogël — se përkundi djepin e një fëmije që nuk ishte i tiji. Heroi është i ligjshëm sepse vendi e birësoi. Është një teori e pushtetit, e treguar si përrallë.

Ligji i saj: lajmërohu, mos e emëro, mos ia ndot burimin

Rreth zanës qëndron një kod sjelljeje aq i saktë sa çdo nen kanuni. Kur shkohet në mal, bëhet zhurmë — kollitje, thirrje, kambanë bagëtie — që ajo të lajmërohet për afrimin e njeriut. Emrat e këtyre krijesave shpesh nuk shqiptohen me zë, që të mos zemërohen. Burimi nuk ndotet, lëndina e saj nuk shkelet me përbuzje, gjahu nuk merret me lakmi.

Ndëshkimi për shkeljen është gjithmonë i njëjti tip: humbja e diçkaje njerëzore. Zana e lidh gjuhën, ta merr mendjen, ta thanë krahun. Ajo nuk vret si kulshedra; ajo të heq nga bashkësia. Dhe nëse i lexon këto rregulla jo si bestytni por si kod, del një gjë e njohur: një popull barinjsh që i kishte varur jeta nga kullota dhe nga uji i pastër, e mbrojti burimin me tabu përpara se bota të kishte fjalën «mjedis».

Pse zana është shqiptare — dhe pse kjo nuk është çështje mendimi

Nimfa mbrojtëse e maleve nuk shfaqet vetëm te ne; epikat fqinje kanë figurat e tyre. Por përkimi tipologjik nuk është bashkëpronësi, dhe në rastin e zanës dëshmia rri e tëra në një anë.

Emri. Thana është e dëshmuar në gur në epokën romake, në trojet ilire, qindra vjet para vendosjes sllave në Ballkan; dhe kalimi th → z që jep Zanë është ligj tingullor i shqipes, jo i ndonjë gjuhe tjetër të sotme të rajonit. Një fjalë nuk shkon prapa në kohë; kush e ka trajtën më të vjetër, e ka të parin.

Shtëpia ku banon. Zana nuk jeton në ajër: jeton brenda Ciklit të Kreshnikëve, në gegërishte, me lahutën, me metrin e vet, në malësinë ku u mblodh. Ajo është pjesë e një institucioni letrar shqiptar, jo motiv i lirë që fluturon mes traditave.

Riti që e rrethon. Zhurma para se të hysh, tabuja e emrit, tabuja e burimit — këto nuk janë kujtim libri. Etnografia shqiptare i ka regjistruar si praktikë të gjallë në malësi deri në shekullin XX.

Aty ku tradita jonë ka prekur gjuhët përreth, ajo që ka udhëtuar është e jona: bartja e motiveve tona në gojën e fqinjit është përhapje e traditës shqiptare, jo bashkëpronësi e saj. Nuk kemi ç'të rimarrim; dokumenti është në gur.

Sot zana ka mbetur në fjalorin e përditshëm pa e vënë re askush — një vajzë e bukur quhet «zanë», një grua e zonja «zanë mali». Perëndesha e ka humbur altarin dhe e ka ruajtur emrin. Për një hyjni që s'pati kurrë tempull, as klerik, as libër, ajo është forma më e pastër e mbijetesës që mund të kërkonte: u bë gjuhë. Qëndron në të njëjtin rresht me buzmin dhe me flinë: një trashëgimi që u ruajt pa shkrim, pa institucion dhe pa mbrojtje — vetëm sepse malësia e mbajti si të vetën.