Luleboje: dielli dhe hëna që gratë e Malësisë i mbanin të shkruara mbi dorë

Në vitet 1971–1981, etnografë që punonin nga Kelmendi deri te Brega e Bunës gjetën gra të lindura midis 1882-shit dhe 1918-s që mbanin ende në dorën e djathtë shenja të vizatuara me gjilpërë dhe bojë të zezë. Gratë nuk i quanin tatuazhe. Ato i quanin tatutë, dhe në Hajmel luleboje — lule bërë me bojë. Secila shenjë kishte emrin e vet, dhe emrat nuk ishin dekorativë: Dilli i Hotit, Hana me Dillin, Dilli i Zotit, Shqypja e Shqypnisë.

Një traditë që u dokumentua vonë, sepse u pyet vonë

Tatuazhi mbeti gjatë një nga ato praktika shqiptare që udhëtarët i panë, i vizatuan dhe i keqkuptuan. Në literaturën evropiane të shekullit XIX ai u fut nën emrin e praktikës boshnjake sicanje — tatuazhi i katolikëve të Bosnjës — dhe u lexua si shenjë ekskluzivisht fetare, një kryq mbi lëkurë për të shënuar se kush nuk ishte mysliman. Ky lexim ishte i rehatshëm dhe i cekët. Ai fshinte faktin që në trojet shqiptare praktika nuk ndalej te vija konfesionale: literatura etnografike e regjistron te shqiptarët e veriut dhe të jugut, te katolikë dhe myslimanë, te gra dhe — më rrallë — te burra.

Harriet Georgiana Maria Murray-Aynsley botoi modele të vizatuara me dorë që në 1891-shin, në Ars Quatuor Coronatorum. Por interpretimi më i mprehtë erdhi nga Edith Durham, e cila punoi në Malësi në dhjetëvjeçarin para 1912-s dhe që nuk u mjaftua me kopjimin e formave. Durham pyeti vetë malësorët se çfarë do të thoshin. Përgjigjja e nxori motivin nga rubrika e ornamentit: ato që evropianët i quanin «degëz» nuk ishin degë — ishin drita, rrezet që dalin nga Dielli dhe nga Hëna, e cila paraqitej si gjysmëhënë. Kur shenja ka emër dhe emri ka kuptim, nuk je më përballë zbukurimit. Je përballë një shkrimi.

Ferra, bloza dhe kinashi

Teknika ishte e thjeshtë dhe e dhimbshme. Lëkura shpohej me një gjilpërë të madhe që në disa krahina quhej ferrë, dhe në vrimat e sapohapura futej ngjyra. Bojë e zezë më së shpeshti — po ajo bojë me të cilën ngjyrosej mëndafshi — ose ngjyrues i nxjerrë nga kinashi, një bimë me fara të zeza; më rrallë bojë e kaltër. Në dëshmitë e mbledhura në shekullin XX shfaqet edhe bojë shkrimi italiane, prova se tradita vazhdoi të përdorte çfarë kishte nën dorë pa e ndryshuar gramatikën e vet.

Vendi i zakonshëm ishte dora e djathtë dhe parakrahu — pjesa e trupit që sheh bota, që zgjatet për t'u përshëndetur, që punon. Kjo nuk është detaj i vogël. Një shenjë e fshehur është kujtim privat; një shenjë mbi dorën e djathtë është deklaratë publike. Mosha ishte e re: vajza merrnin shenjën shpesh para se të hynin në moshën e martesës, dhe në disa dëshmi caktimi i ditës lidhej me kalendarin pranveror, rreth 19 marsit — pra në afërsi të asaj ndarjeje të vitit që shqiptarët e kremtojnë ende si Ditë e Verës.

Dielli, Hëna, Zjarri — një panteon i mbajtur mbi dorë

Etnologu Mark Tirta, që e ka studiuar kultin e Diellit dhe të Hënës te shqiptarët si sistem më vete, e vendos tatuazhin brenda një familjeje shenjash që shfaqet kudo në kulturën materiale: në qëndismat e xhubletës së Malësisë së Madhe, në qëndismat e Malësisë së Gjakovës, në gurët e varreve, në stolitë, në gdhendjet e drurit të kullave. Dielli jepet me rreze; Hëna me gjysmëhënë; Zjarri me kryq dhe me svastikë — forma që në Ballkan i paraprin me mijëvjeçarë përdorimit të saj në shekullin XX dhe që nuk ka lidhje me të.

Ajo që e bën këtë sistem të pazakontë nuk është ekzistenca e simboleve diellore — ato i ka gjysma e Euroazisë. Është fakti që i njëjti repertor mbahet njëkohësisht në katër materiale të ndryshme: në leshin e veshjes, në gurin e shtëpisë, në gurin e varrit dhe në lëkurën e njeriut. Kjo është ajo që etnologjia quan koherencë: një popull që nuk e shpërndan shenjën rastësisht, por e përsërit atë në çdo sipërfaqe që ka në dorë.

Emrat e shenjave janë vetë dokumenti

Në dëshmitë e mbledhura nga gratë e Nikçit të Kelmendit, të Thethit, të Vuklit, të Pentarës e Dajçit në Bregun e Bunës, të Mnellës në Hajmel dhe të malit të Rrencit, shenjat shfaqen me nomenklaturë të qartë. Dilli i Hotit e lidh diellin me një fis të caktuar. Dilli i Zotit e kalon të njëjtin diell në regjistër të krishterë. Peshku i Shejtit Jezu është krejtësisht kristian. Bajraku Shqiptar Katolik është njëkohësisht fetar dhe kombëtar. Dhe Shqypja e Shqypnisë është thjesht politike.

Kjo shkallë — nga fisi, te Zoti, te flamuri, te shqiponja — nuk është konfuzion. Është një shtresim historik i lexueshëm mbi një parakrah të vetëm: shtresa më e vjetër është kozmike dhe fisnore, shtresa e mesme e krishterë, shtresa më e re kombëtare. Gratë që mbanin shqiponjën në dorë në fillim të shekullit XX po mbanin një shenjë shteti para se shteti të ekzistonte — në një kohë kur shkolla shqipe ndalohej, shtypi shqip ndalohej, dhe alfabeti vetë ishte objekt kongresesh. Aty ku letra ishte e ndaluar, arkivi u mbajt në trup.

Rrënjët ilire: çfarë e mban dhe çfarë s'e mban prova

Hipoteza e vazhdimësisë ilire është e vjetër sa vetë studimi i temës, dhe ajo ka mbështetje reale — por të kufizuar, dhe ndershmëria kërkon ta themi ku mbaron. Autorët e lashtë (Herodoti, Straboni, Ciceroni) dëshmojnë se tatuazhi ishte praktikë e njohur ndër popujt ilirë e thrakë, shpesh shenjë e shtresës së lartë. Stelat funerare daune të Apulisë, të datuara rreth 610–550 p.e.s., paraqesin figura me shenja mbi lëkurë. Nga vendbanimet ilire të Glasinacit dhe Donja Dolinës janë nxjerrë gjilpëra të gjata bronzi me dorezë druri, të interpretuara si vegla tatuazhi.

Kjo dëshmon vazhdimësi praktike në të njëjtën hapësirë gjeografike. Nuk dëshmon transmetim të pandërprerë të të njëjtave motive nga shekulli VI p.e.s. te një grua e lindur në Kelmend më 1890. Zinxhiri ka boshllëqe, dhe secili që e mbush me siguri po shton më shumë sesa lejon burimi. Ajo që qëndron pa asnjë zbukurim është më e fortë se ajo që shtohet: në një hapësirë ku popujt u zëvendësuan, u konvertuan dhe u shpërngulën vazhdimisht, një praktikë e trupit mbijetoi nën katër perandori dhe tre fe, dhe emrat e saj arritën në shekullin XX në gjuhën shqipe.

Si u shua

Tradita nuk u ndalua me dekret; ajo u braktis. Urbanizimi, shkollimi masiv dhe regjimi komunist — që i lexonte shenjat e tilla si «prapambetje» dhe besimin popullor si armik — e bënë të pamundur transmetimin te brezi i ri. Vajzat pushuan së marri shenjën diku midis dy luftërave; gratë që e mbanin vdiqën me të. Kur etnografët mbërritën në vitet '70, ata nuk po dokumentonin një zakon të gjallë por një brez të fundit. Ky është arsyeja pse fotografitë që kemi janë kryesisht duar të vjetra.

Në krahinën e Gorës mbijetoi një traditë e afërt por e ndryshme në thelb: kënosja, zbukurimi i duarve e i këmbëve me këna para dasmës — shenjë e përkohshme, jo e përhershme, e kryer nga gra të specializuara. Të dyja tregojnë të njëjtën gjë nga dy anë: se trupi ishte sipërfaqja e parë ku shqiptarët shkruanin identitet, festë dhe mbrojtje.

Përse ka rëndësi tani

Sot tatuazhi është industri estetike dhe motivet «tradicionale shqiptare» qarkullojnë në studio nga Prishtina në Bronx, shpesh të kopjuara nga i njëjti vizatim i Durhamit pa e ditur se kujt i përket. Kjo nuk është problem në vetvete — trashëgimia që nuk përdoret vdes. Problemi është amnezia: një shenjë e riprodhuar pa emrin e vet është ornament, jo trashëgimi.

Ajo që meritohet të kthehet së bashku me formën është fjalori: tatutë, luleboje, ferrë, Dilli i Hotit. Sepse kuptimi i vërtetë i kësaj tradite nuk qëndron te bukuria e rrezeve, por te fakti që një popull pa shtet, pa shkollë në gjuhën e vet dhe pa shtyp, e mbajti kujtesën aty ku askush nuk mund t'ia digjte: besën në gojë dhe diellin mbi dorë.

Burimet

• «Albanian traditional tattooing», Wikipedia — en.wikipedia.org
• «Tatutë dhe simbolet në duart e grave shqiptare», Radi & Radi — radiandradi.com
• Mark Tirta, «Kulti i Diellit dhe Hënës te shqiptarët», Njekomb — njekomb.org
• «Tatuazhi ndër shqiptarë — histori dhe realitet», Shkoder Info Media — shkoder.info
• «Tradita e tatuazhit (e kënosjes) në krahinën etnografike të Gorës», Kallabak — kallabak.com
• Edith Durham — biografi dhe punë në terren, Wikipedia — en.wikipedia.org