Kanuni i Skënderbeut: kodi zakonor i Shqipërisë së mesme, i mbledhur në fshehtësi

Kur mendojmë për të drejtën zakonore shqiptare, mendja shkon menjëherë te Kanuni i Lekë Dukagjinit — kodi i maleve të veriut që Shtjefën Gjeçovi e mblodhi nen për nen. Por ai nuk ishte i vetmi. Në brezin qendror të vendit, në trevat që dikur ishin zemra e Principatës së Kastriotëve, jetoi një kod tjetër, po aq i plotë e po aq i vjetër: Kanuni i Skënderbeut. Për pesë shekuj mbeti pa u shkruar, i ruajtur vetëm në kujtesën e pleqve dhe në gjykimet e kuvendeve. E mblodhi, në fshehtësi dhe përgjatë dekadash, një frat i Shkodrës — dhe arriti ta botojë vetëm më 1993, kur regjimi që e kishte mohuar kishte rënë.

Një ligj për trevën e Kastriotëve

Kanuni i Skënderbeut ishte e drejta zakonore e Shqipërisë së mesme — jo e maleve të Dukagjinit në veri, jo e Labërisë në jug, por e brezit qendror midis tyre. Sipas materialit të mbledhur, kodi shtrihej në trevat që i përkisnin ndikimit të shtëpisë kastriotase: Kruja, Mati, Dibra, Kurbini dhe Valmi (Elbasani) — nga lumenjtë Mat e Fan në veri deri te Shkumbini në jug, nga bregu i Adriatikut në perëndim deri te kufijtë e Dibrës e të Ohrit në lindje.

Emri nuk do të thotë se Skënderbeu e shkroi këtë kod. E drejta zakonore nuk ka autor — ajo rrjedh nga kuvendi, nga precedenti, nga besa e dhënë e mbajtur brez pas brezi. Kanuni u quajt «i Skënderbeut» sepse qeverisi pikërisht atë tokë ku Gjergj Kastrioti kishte ngritur principatën e tij, dhe sepse kujtesa popullore e lidhte rregullin e vet me heroin që kishte mbajtur Krujën. Ai është kod i një treve, jo i një njeriu — një ligj që i mbijetoi çdo sundimtari.

Frati që e mblodhi në fshehtësi

Kush e shpëtoi këtë kod nga harresa ishte At Frano Illia (1918–1997), frat françeskan i Shkodrës, i shuguruar meshtar më 1943 dhe më vonë Arqipeshkv i Shkodrës. Nga viti 1933 deri më 1966, gjatë tridhjetë e tri vjetësh, ai mblodhi normat e pashkruara të gojës — fillimisht në Kurbin, ku gjeti materialin më të pasur, aq sa mendoi ta quante veprën thjesht «Kanuni i Kurbinit». Kur hulumtimi u zgjerua në gjithë Shqipërinë e mesme kastriotase, ai e pagëzoi me emrin që mban sot.

Puna u bë në kohën më armiqësore të mundshme. Regjimi komunist e trajtonte klerin katolik si armik dhe e drejtën zakonore si mbeturinë feudale për t'u zhdukur. Prandaj vepra e Illias mbeti dorëshkrim për dekada të tëra: u botua vetëm më 1993, pas rënies së diktaturës. Vetë vonesa tregon historinë — një kod i mbledhur nën heshtje, i nxjerrë në dritë vetëm kur shteti që e kishte mohuar nuk ekzistonte më. Illia nuk ishte i pari që u mor me këtë lëndë; para tij kishin punuar Marin Sirdani, Qemal Haxhihasani, Zef Valentini, Rrok Zojzi e Kristo Frashëri. Por ai qe i pari që e sistemoi tërë materialin në formën e një kodi të plotë.

Shtatë libra, mbi tre mijë nene

Kanuni i Skënderbeut, ashtu si e botoi Illia, është një ndërtim monumental: rreth 3.534 nene të organizuara në shtatë libra, me një parathënie prej tri nenesh. Librat mbulojnë familjen, shtëpinë e ekonominë, detyrimet dhe pronën, qeverisjen e bashkësisë, ndëshkimet, dëmet dhe çështjet e kishës. Është, pra, jo një përmbledhje zakonesh të shkapërderdhura, por një sistem i mbyllur juridik — me të drejtë familjare, të drejtë pronësore, të drejtë penale dhe procedurë, gjithçka që një shoqëri e ka të nevojshme për të gjykuar veten pa mbret e pa gjykatore shtetërore.

Besa, gjaku, mikpritja: institucionet

Ashtu si motrat e veta, edhe Kanuni i Skënderbeut mbahej mbi disa shtylla që shqiptari i njeh kudo. Besa — fjala e dhënë që s'thyhet — ishte garancia e çdo marrëveshjeje; mbi të ndërtohej besimi që zëvendësonte kontratën e shkruar. Gjakmarrja dhe rregullat e saj — kur hapej gjaku, kush përfshihej, si ndërhynte pajtimi — përcaktonin kufijtë e hakmarrjes dhe rrugët e ndaljes së saj. Mikpritja ngrihej në institucion të shenjtë: shtëpia e shqiptarit ishte strehë e paprekshme, dhe miku qëndronte mbi hasmin. Dhe kuvendi — mbledhja e burrave të pleqësisë — ishte organi që gjykonte, vendoste e ruante kodin, një parlament fshati pa ndërtesë e pa vulë, por me autoritet të plotë.

Një ndër shumë kanune — një qytetërim i vetëm

Kanuni i Skënderbeut nuk qëndron më vete. Ai është një zë në një kor: krahas Kanunit të Lekë Dukagjinit në malësinë e veriut, Kanunit të Labërisë e të kuvendeve labe në jug, dhe kodeve të tjera krahinore, ai dëshmon një të vërtetë që shpesh mbetet e pathënë — se populli shqiptar, i copëtuar nga kufijtë e perandorive dhe i mohuar si komb, e qeverisi veten me ligj të vetin për shekuj me radhë. Aty ku shteti mungonte ose ishte i huaj, kanunet e mbajtën shoqërinë të lidhur: e njëjta besë, i njëjti nder, i njëjti kuvend, nga Kurbini te Dukagjini e te Labëria.

Pikërisht kjo është forca e rrjetit: jo një kod, por një familje kodesh që flasin të njëjtën gjuhë juridike-morale, secili i rrënjosur në trevën e vet, të gjithë të bashkuar nga një logjikë e përbashkët e besës dhe e vetëqeverisjes. Kanuni i Skënderbeut na kujton se e drejta zakonore shqiptare nuk ishte fenomen vetëm i maleve të Veriut, por një qytetërim juridik i shtrirë në gjithë hapësirën shqiptare. Se një frat i vetëm i harxhoi tridhjetë e tri vjet për ta shpëtuar, dhe e botoi vetëm kur më në fund u lejua, është njëkohësisht historia e humbjes dhe e mbijetesës së këtij qytetërimi.

Burimet

• «Kanuni i Skënderbeut, vepër monumentale e kulturës sonë» — Telegrafi (shtrirja gjeografike, struktura prej 7 librash / 3.534 nenesh, mbledhja nga At Frano Illia 1933–1966, botimi 1993).
• «Kanuni» — Wikipedia shqip (vështrim i përgjithshëm mbi kanunet krahinore shqiptare dhe dallimet mes tyre).
• «Imzot Frano Illia, njeriu që i kushtoi jetën kishës, kombit dhe kulturës» — Gazeta Malësia (biografia e At Frano Illias, 1918–1997, meshtar 1943, Arqipeshkv i Shkodrës).