Sami Frashëri: enciklopedisti që projektoi shtetin para se të lindte

Më 1899, në Bukuresht, doli nga shtypi një libërth pa emër autori, me një titull që ishte vetë një pyetje e ndarë në tri kohë: Shqipëria — ç'ka qenë, ç'është e ç'do të bëhetë?. Brenda pak faqesh, ai parashtronte të kaluarën, gjendjen dhe — pjesa që e bën të paharrueshëm — të ardhmen: një Shqipëri autonome, me kufijtë e saj, me shkollën e saj, me alfabetin e saj, që një ditë do të bëhej shtet i pavarur. Trembëdhjetë vjet më vonë, në Vlorë, ajo skicë do të merrte trup. Autori anonim ishte Sami Frashëri — njeriu që projektoi shtetin shqiptar para se ai të ekzistonte.

Një mendje midis dy gjuhëve

Sami Frashëri lindi më 1 qershor 1850 në Frashër të Përmetit, në një familje bektashiane që do t'i jepte Rilindjes tre djem: Abdylin, Naimin dhe atë. Bashkë janë vëllezërit Frashëri, tre vëllezër që ndërtuan idenë e Shqipërisë nga tre kënde të ndryshme — Abdyli nga politika, Naimi nga poezia, Samiu nga mendimi i ftohtë i ndërtuesit. U shkollua në gjimnazin grek Zosimea të Janinës, ku, siç është shkruar, fitoi mjetet gjuhësore për të udhëtuar mes kulturash. Atje mësoi greqishten e vjetër e të re, italishten, frëngjishten; më vonë turqishten, arabishten e persishten. Pak shqiptarë të shekullit kanë zotëruar aq botë.

Pjesën më të madhe të jetës e kaloi në Stamboll, zemra e Perandorisë Osmane. Dhe këtu qëndron paradoksi që historiografitë turke e shqiptare e kanë tërhequr secila nga ana e vet: turqishtja e njeh si Şemseddin Sami Bey, enciklopedist e leksikograf osman; shqiptarët e njohin si Sami Frashërin, ideologun e Rilindjes. E vërteta nuk është as njëra as tjetra e pastër — është të dyja njëkohësisht. Samiu ishte një intelektual osman që, me të njëjtën dorë që modernizoi kulturën turke, hartoi planin e daljes së kombit të tij nga ajo perandori.

Leksikografi i perandorisë

Vepra e Samiut në turqisht është monumentale dhe shpesh harrohet në Tiranë e Prishtinë. Botoi Kâmûs-ı Fransevî (1882), fjalorin frëngjisht-turqisht që mbeti standard për dekada. Hartoi Kâmûs-ı Türkî (1899–1900), fjalorin e parë vërtet shkencor të turqishtes osmane — vepër që turqishtja moderne ende e nderon. Por kryevepra e tij enciklopedike është Kâmûsü'l-A'lâm (1889–1899), gjashtë vëllime me mbi gjashtë mijë faqe: enciklopedia e parë moderne biografike e gjeografike e botës osmane, e shkruar pothuajse tërësisht prej një dore të vetme.

Ky është thelbi i mendjes së tij: Samiu mendonte si sistematizues. Aty ku Naim Frashëri i jepte gjuhës shqipe një atdhe në varg, Samiu i jepte dijes një renditje. Dhe brenda Kâmûsü'l-A'lâm, në zërat për "Arnavutluk" e për Shqipërinë, ai futi — me kujdesin e një kontrabandisti idesh — historinë, gjeografinë dhe lashtësinë e shqiptarëve, të paraqitur si fakt enciklopedik, jo si propagandë. Dija u bë armë; durimi i hartuesit u bë strategji.

Dora e fshehtë e alfabetit dhe e shkollës

Më 1879, Samiu themeloi dhe drejtoi në Stamboll Shoqërinë e të Shtypurit Shkronja Shqip — organi që do të jepte një nga betejat më të gjata të Rilindjes: atë të shkronjave. Ai hartoi Alfabetin e Stambollit, një abece kryesisht me bazë latine, dhe shkroi pesë tekste shkollore për fëmijët shqiptarë, mes tyre një abetare dhe një gramatikë. Kjo punë e lidh drejtpërdrejt me çështjen e alfabetit, gjysmëshekullin e luftës për shkronjat shqipe që do të mbyllej vetëm me Kongresin e Manastirit më 1908 — katër vjet pas vdekjes së tij, por mbi themelet që ai i kishte vendosur.

Samiu e formuloi besimin e tij me një saktësi që mban edhe sot: Shqipëria nuk mund të jetojë pa shqiptarët, dhe shqiptarët nuk mund të jetojnë pa gjuhën shqipe. Për të, kombi nuk ishte gjak as fe — ishte gjuhë e vetëdije. Prandaj shkolla dhe alfabeti nuk ishin çështje arsimi, por çështje mbijetese. Vëllai i tij Abdyl Frashëri e kishte mbrojtur tokën me Lidhjen e Prizrenit; Samiu e mbrojti vetëdijen me fjalorin dhe abetaren.

Manifesti që vizatoi shtetin

E megjithatë, vepra që e bën Samiun profet të Rilindjes mbetet ai libërthi anonim i vitit 1899. Shqipëria — ç'ka qenë, ç'është e ç'do të bëhetë? nuk është poezi as predikim; është projekt. Aty Samiu skicon një Shqipëri autonome brenda kornizës osmane si hap i parë, me parlament, me administratë në gjuhën shqipe, me shkolla shqipe — dhe e lë të kuptohet qartë se pavarësia e plotë është fundi i pashmangshëm i rrugës. Ai përcakton kufij, institucione, madje edhe nevojën e një kryeqyteti qendror. Teksti u përkthye shpejt: në greqisht nga Fan Noli, në turqisht nga Shahin Kolonja. U bë manifesti i lëvizjes — dokumenti ku Rilindja kaloi nga malli te plani.

Këtu duhet nderi i ndershmërisë, në mënyrën e Konicës: Samiu nuk ishte profet i pagabueshëm. Teza e tij pellazgjike — që shqiptarët janë populli më i vjetër i Evropës, pasardhës të drejtpërdrejtë të pellazgëve — ishte më shumë armë e Rilindjes sesa shkencë e qëndrueshme, dhe historiografia e sotme e trajton me kujdes. Por ta gjykosh atë me peshoren e laboratorit do të ishte anakronizëm. Samiu ndërtonte vetëdije kombëtare në një kohë kur perandoritë e mohonin ekzistencën e kombit shqiptar; lashtësia ishte arsyetimi i së drejtës për të jetuar.

Trashëgimia e ndërtuesit

Sami Frashëri vdiq në Stamboll më 18 qershor 1904, pa parë kurrë Shqipërinë e lirë që e kishte vizatuar në letër. Nuk mbajti pushkë, nuk bëri fjalime në sheshe, nuk u bë martir. Ishte mendja e qetë pas zhurmës — leksikografi, enciklopedisti, hartuesi i planit. Pjesë e Rilindjes Kombëtare që ribëri një popull të ndarë në komb, Samiu mbetet rasti i rrallë i njeriut që e mendoi shtetin para se ai të ekzistonte — dhe e bëri këtë jo me ëndërr, por me arkitekturë.

Burimet:

• Robert Elsie, A Biographical Dictionary of Albanian History / History of Albanian Literature — zëri "Sami Frashëri".
• Sami Frashëri, Shqipëria — ç'ka qenë, ç'është e ç'do të bëhetë? (Bukuresht, 1899); botim shqip, Wikisource / Fletoret.com.
• Bülent Bilmez, "Sami Frashëri or Şemseddin Sami? Mythologization of an Ottoman Intellectual…", Balkanologie (journals.openedition.org/balkanologie).
• Encyclopædia Britannica & Wikipedia (en/sq) — "Sami Frashëri", "Kâmûsü'l-A'lâm", "Allfabetarja e Stambollit".

— Redaksia ZHURMA