Rilindja Kombëtare: si një popull i ndarë u rikujtua si komb

Kur historianët kërkojnë çastin kur lindi Shqipëria moderne, ata gjejnë jo një betejë, jo një kryengritje, por një libër të hollë: Evëtorin e Naum Veqilharxhit, të shtypur më 1844. Aty, në një abetare prej pak faqesh, nis një ndër lëvizjet më të pamundura të Ballkanit — përpjekja për të bindur një popull të ndarë nga feja, nga malet dhe nga vetë shkronjat se ishte, në thelb, një komb i vetëm. Kjo lëvizje quhet Rilindja Kombëtare, dhe zgjati afërsisht nga viti 1830 deri më 28 nëntor 1912.

Pse u vonua kombi shqiptar

Nacionalizmi shqiptar erdhi më vonë se ai i fqinjëve — dhe për arsye që e bëjnë suksesin e tij edhe më të jashtëzakonshëm. Serbët, grekët dhe bullgarët kishin kishat e tyre kombëtare, që ruajtën gjuhën dhe kujtesën nën Perandorinë Osmane. Shqiptarët, përkundrazi, ishin të ndarë në tri besime — myslimanë, ortodoksë e katolikë — secili nën autoritetin e një qendre të huaj fetare. Osmanët, nga ana e tyre, e ndaluan çdo shfaqje të vetëdijes kombëtare shqiptare; deri vonë nuk lejohej as të shtypej një libër në shqip.

Pikërisht këtu qëndron gjenialiteti i Rilindjes. Ajo nuk e gjeti kombin te feja — sepse feja i ndante shqiptarët — por te gjuha. Ideja ishte e thjeshtë dhe e fuqishme: identiteti i parë i një shqiptari nuk është besimi, por gjuha, trashëgimia dhe kultura e përbashkët. Faik Konica do ta thoshte më vonë me thumbin e tij të zakonshëm: shqiptarët duheshin shpëtuar po aq nga vetja sa nga armiqtë. Kjo vetëkritikë — krenaria pa naivitet — është shenja dalluese e mendjeve më të mira të Rilindjes.

Lufta për shkronjat

Para se të ekzistonte një komb, duhej të ekzistonte një gjuhë e shkruar. Por shqipja shkruhej me alfabete të ndryshme: arabisht nga myslimanët, greqisht nga ortodoksët, latinisht nga katolikët e Veriut. Naum Veqilharxhi u përpoq ta zgjidhte këtë duke shpikur një alfabet krejt origjinal, pikërisht që asnjë fe të mos ndihej e privilegjuar. Më 1879, vëllezërit Frashëri, Jani Vreto, Pashko Vasa, Koto Hoxhi e të tjerë themeluan në Stamboll Shoqërinë e të Shtypurit Shkronja Shqip, e cila i dha shqipes një alfabet të përbashkët — paraardhësin e atij që përdorim sot.

Kjo "luftë e gjysmë shekulli për shkronjat" mori fund vetëm më 1908, kur Kongresi i Manastirit votoi alfabetin latin si standard kombëtar. Pa një alfabet të vetëm, thonë historianët, pavarësia do të kishte qenë shumë më e vështirë — sepse një komb që nuk lexon njëlloj, vështirë mendon njëlloj.

Poetët bënë punën e politikanëve

Në Rilindje, vargu bëri atë që armët s'mund ta bënin ende. Diaspora intelektuale — në Stamboll, në Bukuresht, në Kajro, në Boston — shkroi poezinë që do të zgjonte kombin. Vëllezërit Frashëri nga fshati i largët i Frashërit u bënë boshti i kësaj vepre: Abdyl Frashëri zëri politik, Sami Frashëri enciklopedisti që projektoi shtetin shqiptar para se ai të lindte, dhe Naim Frashëri, poeti që i dha gjuhës shqipe një atdhe në varg.

Mbi të gjitha qëndron një varg i vetëm, i shkruar nga një katolik shkodran, Pashko Vasa, në poemën "O moj Shqypni": "Feja e shqyptarit asht shqyptaria." Në një gjysmëvargu, ai përmblodhi tërë doktrinën e Rilindjes — që mbi xhaminë, kishën dhe teqenë, qëndron kombi. Ishte një katolik nga Veriu që i dha myslimanëve e ortodoksëve të Jugut formulën e bashkimit të tyre. Kjo nuk ishte rastësi: Rilindja qe pikërisht ky takim i një katoliku nga Shkodra me një bektashi nga Frashëri rreth një fjale të vetme — "shqiptar".

Nga Prizreni te Vlora

Më 10 qershor 1878, kur Kongresi i Berlinit kërcënonte t'i ndante trojet shqiptare mes Serbisë, Malit të Zi e Greqisë, krerët shqiptarë u mblodhën në Prizren. Lidhja e Prizrenit ishte lëvizja e parë e madhe shqiptare e organizuar administrativisht, politikisht dhe ushtarakisht që nga koha e Skënderbeut. Mbrojtja e tokës u kthye atje në vetëdije: shqiptarët kuptuan se s'do t'i mbronte askush nëse nuk fliteshin si komb.

Çfarë nisi me një abetare në Korçë e me Mësonjëtoren e Korçës të vitit 1887 — shkollën e parë në gjuhën shqipe — kulmoi më 28 nëntor 1912, kur Ismail Qemali ngriti flamurin në Vlorë dhe shpalli pavarësinë. Mes këtyre datave shtrihet harku i tërë letërsisë së Rilindjes dhe i një pune të heshtur kulturore që e ktheu një ide në shtet.

Trashëgimia e pakryer

Rilindja arriti diçka të rrallë: krijoi një komb pa pasur ende një shtet. Por, ashtu si do ta pranonte vetë Konica, ajo la edhe një trashëgimi të pakryer. Shqipëria e vitit 1913 doli më e vogël se kombi që Rilindja kishte ëndërruar — Kosova, Çamëria dhe troje të tjera mbetën jashtë kufijve. Vetëdija që Rilindja zgjoi — se Kosova, Shqipëria, Maqedonia, Presheva, arbëreshët e arvanitasit janë një popull — mbeti më e gjerë se harta. Kjo distancë mes kombit të imagjinuar dhe shtetit të lejuar është, ndoshta, çështja qendrore e historisë shqiptare që nga ajo kohë. Rilindja nuk e mbylli; ajo vetëm e bëri të mendueshme.

Burimet:

• "Albanian National Awakening", Wikipedia (përmbledhje me referenca akademike)
• "League of Prizren" dhe "Congress of Manastir (1908)", Wikipedia / Britannica — datat dhe vendimet kryesore
• Naum Veqilharxhi, Evëtori Shqip Fort i Shkurtër (1844) — KOHA.net, "Abetaret shqipe: identitet dhe pavarësi"
• "Society for the Publication of Albanian Writings" (Shoqëria e të Shtypurit Shkronja Shqip, 1879), Wikipedia
• Britannica, "Albania — Nationalism, Ethnicity, Culture"

— Redaksia ZHURMA