Fan Noli: peshkop, përkthyes, kryeministër — dhe zë i diasporës

Më 22 mars 1908, në një sallë të thjeshtë në Boston — Knights of Honor Hall — një prift njëzetegjashtëvjeçar ngriti zërin dhe meshoi për herë të parë në historinë e botës në gjuhën shqipe. Deri atëherë, ortodoksi shqiptar duhej të lutej greqisht ose sllavisht; gjuha e tij konsiderohej e papërshtatshme për Zotin. Theofan Stilian Noli e ktheu këtë rend përmbys me një liturgji të vetme. Ajo ditë nuk ishte vetëm fetare: ishte një akt politik, kulturor dhe gjuhësor njëkohësisht — dhe e gjithë jeta e Nolit do të mbetej pikërisht kjo, mospranimi për t'i ndarë këto tri gjëra.

Nga Thraka në Boston

Noli lindi më 6 janar 1882 në Ibrik Tepe (shqip Qyteza), një fshat shqiptar në Thrakën Lindore, sot pjesë e Turqisë evropiane. Si shumë bij të Rilindjes, ai u formua larg trojeve amë: studioi, mësoi greqisht e turqisht, punoi nëpër teatro e gazeta, derisa në 1906 mbërriti në Amerikë — jo si emigrant i thjeshtë, por për të zgjuar e organizuar koloninë shqiptare. Diaspora ishte bërë tashmë laboratori i idesë kombëtare: atje ku Perandoria Osmane ndalonte shkollën e shtypin shqip, mërgimtarët në Boston e Bukuresht mund të botonin lirisht. Noli e kuptoi shpejt se feja ishte çelësi: pa një kishë të vetën, ortodoksi shqiptar do të mbetej përgjithmonë i varur nga Patriarkana greke, e cila e shihte shqipen si gjuhë barbare.

Shkëndija erdhi nga një varrim. Më 1907, në Hudson të Masaçusetsit, një prift grek refuzoi të varroste një shqiptar me arsyetimin se i ndjeri, si nacionalist, ishte i shkishëruar automatikisht. Skandali tronditi koloninë. Për Nolin, përgjigjja ishte e qartë: shqiptarët u duhej një kishë e tyre. Më 1908 ai u dorëzua dhjak e pastaj prift nga Kisha Ruse, dhe pas dy javësh meshoi shqip në Boston.

Dielli, Vatra dhe zëri i mërgatës

Fjala shkonte krah meshës. Nga shkurti 1909 deri në korrik 1911 Noli drejtoi Diellin, gazetën që do të bëhej zemra e mendimit shqiptar në Amerikë. Më 28 prill 1912, bashkë me Faik Konicën — mendjen më të mprehtë të Rilindjes, që sapo kishte mbërritur në Shtetet e Bashkuara — themeloi Federatën Panshqiptare Vatra. Brenda pak vitesh, Vatra dhe Dielli u bënë organizata dhe organi më i fuqishëm i shqiptarëve jashtë atdheut, një lloj qeverie në mërgim që mbante gjallë çështjen kombëtare në vitet kur shteti i ri shqiptar luhatej mes pushtimeve.

Noli ishte trashëgimtar i drejtpërdrejtë i frymës së Rilindjes Kombëtare: bindja se një popull i ndarë nga perandoritë mund të rikujtohej si komb përmes gjuhës, shkollës dhe shtypit. Ashtu si Sami Frashëri kishte projektuar shtetin para se ai të lindte, Noli ndërtoi institucionet shpirtërore — kishën, gazetën, federatën — që një komb i ri do t'i duheshin.

Kryeministri gjashtëmujor

Më 1922, në Kongresin e Beratit, Noli u shugurua peshkop i Korçës; pak më vonë mitropolit i Durrësit. Por ai nuk mbeti vetëm njeri i altarit. Hyri në Parlamentin shqiptar si zë i opozitës liberale, kritik i ashpër i korrupsionit dhe i pushtetit të Ahmet Zogut. Kur deputeti i ri Avni Rustemi u vra më 1924, Noli mbajti mbi arkivolin e tij një fjalim aq të zjarrtë sa e ndezi Revolucionin e Qershorit. Zogu iku në Jugosllavi, dhe më 16 qershor 1924 Noli u bë kryeministër.

Programi i tij — i njohur si "Njëzet pikat" — synonte një reformë rrënjësore: ndarjen e tokës, fundin e feudalizmit, modernizimin e shtetit. Ishte ndoshta vizioni më i guximshëm progresist që njohu Shqipëria e atyre viteve. Por Noli, idealisti, nuk gjeti as mbështetje të jashtme as forcë të brendshme. Njohja diplomatike e Bashkimit Sovjetik e largoi Perëndimin; pronarët e mëdhenj e luftuan reformën agrare; dhe Zogu, i armatosur me ndihmë jugosllave, u kthye. Më 24 dhjetor 1924, qeveria e Nolit ra. Gjashtë muaj — kaq zgjati ëndrra. Noli mori rrugën e mërgimit përsëri, kësaj radhe përgjithmonë.

Përkthyesi që i dha shqipes botën

Dështimi politik e ktheu Nolin nga ajo ku ishte më i madh: tek fjala. Në dekadat e mëvonshme në Amerikë, ai u bë ndoshta përkthyesi më i madh që ka pasur gjuha shqipe. Shqipëroi Shekspirin — Hamletin, Makbethin, Otellon, Jul Qesarin — me një fuqi që ende mbetet kanon. Solli në shqip Servantesin, Omar Khajamin, Ibsenin, Edgar Allan Poe-n, Blasko Ibanjezin. Përktheu liturgjinë dhe Dhjatën e Re. Shkroi një biografi të Bethovenit dhe madje kompozoi një simfoni kushtuar Skënderbeut (1947). Në 1945, gjashtëdhjetëtrevjeçar, mbrojti doktoratën në Universitetin e Bostonit me një disertacion mbi Skënderbeun.

Poezia e tij origjinale — vargje si Anës lumenjve, ku mërgimtari kundron atdheun e largët — e rendit pranë emrave të mëdhenj të letërsisë së Rilindjes, ku poezia shpesh bënte punën e politikës. Por ndryshe nga Naim Frashëri, që i dha gjuhës një atdhe në varg me ëmbëlsi profetike, Noli shkroi me një hidhërim modern, me ironinë e dikujt që e kishte prekur pushtetin dhe e kishte humbur.

Trashëgimia

Fan Noli vdiq më 13 mars 1965 në Fort Lauderdale të Floridës, larg trojeve që s'i pa më kurrë të bashkuara. Në një jetë të vetme ai qe peshkop, gazetar, kryeministër, doktor historie, kompozitor dhe përkthyes — një figurë gati e pamundur. Konica, miku dhe ndonjëherë rivali i tij, do të kishte vlerësuar te Noli pikërisht atë ndershmëri intelektuale që e bën të madh: aftësinë për të ëndërruar pa u bërë naiv, për të dashur atdheun pa e gënjyer veten për të metat e tij. Reforma e Nolit dështoi; përkthimet e tij mbeten të gjalla. Ndoshta kjo është mësimi i tij më i thellë — se zëri, kur është i vërtetë, zgjat më shumë se pushteti.

Burimet:

• Encyclopædia Britannica, "Fan S. Noli" — britannica.com/biography/Fan-S-Noli
• Robert Elsie, "Fan Noli", Albanian History (albanianhistory.blogspot.com)
• Wikipedia, "Fan Noli" (en.wikipedia.org/wiki/Fan_Noli), me referenca për datat 1882–1965, liturgjinë e 22 marsit 1908, themelimin e Vatrës (1912) dhe kryeministrinë 16 qershor–24 dhjetor 1924
• Gazeta Dielli, "Fan S. Noli" (gazetadielli.com)

— Redaksia ZHURMA