Pashallëku i Shkodrës dhe Bushatllinjtë

Ka një ligj të hekurt në historinë e perandorive: kur qendra dobësohet, periferia merr frymë. Në gjysmën e dytë të shekullit XVIII, kur dora e Stambollit u lëshua mbi krahinat e largëta, mbi trojet shqiptare u ngritën dy fuqi vendëse që, secila në cepin e vet, sunduan si princa nën petkun e një titulli osman. Në jug u ngrit Pashallëku i Janinës nën Ali Pashë Tepelenën. Në veri u ngrit Pashallëku i Shkodrës, dhe zoti i tij ishte dera e Bushatllinjve.

Si lindi një shtet brenda shtetit

Më 1757 një burrë i quajtur Mehmet Bushati u shpall pasha i Shkodrës. Origjina e tij nuk ishte princërore — ishte një bej vendës që kishte në dorë esnafin e regjësve, tabakët, dhe që, pasi zhduku dy familje rivale, mblodhi në grusht autoritetin e qytetit. Nga ai çast, Sanxhaku i vjetër i Shkodrës — i krijuar nga osmanët qysh në fund të shekullit XV, siç dëshmojnë defterët osmanë — u shndërrua në diçka tjetër: në një pashallëk gjysmë të pavarur, të trashëguar nga babai te biri, ku Porta e Lartë mbante emrin dhe Bushatllinjtë mbanin pushtetin.

Ky është paradoksi që përshkon katër shekujt e qeverisjes osmane mbi shqiptarët: e njëjta perandori që i nënshtroi trojet shqiptare, prodhoi edhe shtratin ku shqiptarët u bënë vezirë, pashallarë e zotër krahinash. Bushatllinjtë nuk ishin rebelë jashtë sistemit; ishin sistemi i kthyer kundër vetes. Sundonin në emër të sulltanit dhe, kur sulltani u bëhej pengesë, sundonin kundër tij.

Pesë zotër në shtatëdhjetë e pesë vjet

Gjatë gjithë qenies së vet, nga 1757 deri më 1831, pashallëku u qeveris pa ndërprerje nga pesë përfaqësues të derës: Mehmet Bushati (1757–1774), i biri Mustafa (1774–1778), Kara Mahmud Pasha (1778–1796), Ibrahimi (1796–1810) dhe Mustafa Reshid Pasha (1810–1831). Kjo vazhdimësi dinastike — e rrallë në një perandori që e urrente trashëgiminë e pushtetit lokal — është vetë thelbi i historisë së Bushatllinjve: ata nuk ishin guvernatorë që vinin e iknin, por një familje sunduese me rrënjë në tokën që sundonte.

Në kulmin e vet, nën Kara Mahmud Pashën, pashallëku shtrihej mbi pjesën më të madhe të Shqipërisë veriore, mbi pjesë të mëdha të Kosovës, mbi Maqedoninë perëndimore dhe mbi juglindjen e Malit të Zi të sotëm. Ishte, në çdo kuptim praktik, një principatë shqiptare — me ushtri, me arkë, me politikë të jashtme.

Kara Mahmudi: luani i veriut

Figura më e madhe e derës mban emrin Kara Mahmud Pasha Bushati (1749–1796). Ai e çoi pashallëkun në zenitin e fuqisë dhe të guximit. U përpoq të luante lojën e madhe të diplomacisë evropiane, duke kërkuar mbështetje herë nga Austria, herë duke u kacafytur me Venedikun, gjithnjë duke ruajtur autonominë e tij ndaj Stambollit. Dy herë Porta dërgoi ushtri kundër tij; dy herë Kara Mahmudi i theu nën muret e Rozafës dhe e detyroi sulltanin ta pranonte sërish si vali.

Por fundi i tij erdhi në veri. Më 1796 ndërmori një fushatë kundër malësive të Malit të Zi e të Brdës. Pas një disfate në korrik, vazhdoi luftën deri në shtator, kur ushtria e tij u thye në betejën e Krusit. Atje Kara Mahmudi u vra dhe iu pre koka. Vdekja e tij shënoi fillimin e tatëpjetës: pashallëku mbeti, por shkëlqimi dhe pavarësia e tij e guximshme nuk u rikthyen kurrë plotësisht. Të jemi të ndershëm si Konica: trimëria e Kara Mahmudit ishte e vërtetë, por edhe ambicia e tij e pakursyer mbi malësitë fqinje — kundër njerëzve që, shpesh, ishin vetë malësorë të lirisë — ishte njëkohësisht madhështia dhe mëkati i derës.

Shkodra në lulëzim

Pa harruar luftërat, periudha e Bushatllinjve ishte para së gjithash një kohë begatie për Shkodrën. Qyteti u bë një urë tregtare midis Lindjes dhe Perëndimit. Tregtarët shkodranë — të krishterë e myslimanë bashkë, dëshmi e gjallë e bashkëjetesës fetare shqiptare — arritën të ndikonin deri në tregjet e Venedikut, duke importuar kadife, qelq, mëndafsh e letër. Pazari i Shkodrës u mbush me mijëra dyqane zejtarësh. Mehmet Pasha ngriti Xhaminë e Plumbit më 1773, kryevepër arkitektonike e mbuluar me pllaka plumbi; Rozafa u kthye në një kala të papushtueshme që i bëri ballë dy rrethimeve.

Kjo është ana që historiografia armiqësore e fsheh me kujdes: nën një zot shqiptar, Shkodra nuk u bë kazermë e errët, por qendër tregtie, zejesh e kulture. Mbreti i vërtetë i një vendi njihet jo nga numri i betejave, por nga numri i furrave që ndez.

Fundi nën muret e Rozafës

Pashalliku ra ashtu siç u ngrit — në një përballje me Stambollin. Sundimtari i fundit, Mustafa Reshid Pasha, kundërshtoi reformat centralizuese të Tanzimatit të hershëm dhe kërkesën e Portës për t'i dorëzuar krahinat e Dukagjinit, Dibrës, Elbasanit e Ohrit. Më 1831 u ngrit në krye të një kryengritjeje të gjerë, bashkë me pashallarë të tjerë të veriut e të Kosovës — një nga shumë kryengritjet shqiptare kundër centralizimit osman. Ushtria e tij u thye te Shkupi; ai u tërhoq dhe u fortifikua në Rozafë. Pas një rrethimi gjashtëmujor, u dorëzua më 10 nëntor 1831. I falur, u dërgua në Stamboll, dhe me të mbylli sytë edhe Pashallëku i Shkodrës.

Çfarë mbeti? Mbeti dëshmia se shqiptarët dinin të qeverisnin veten — se nën emrin e huaj të një titulli osman, ata ndërtuan një shtet vendës me gjuhë, tokë e vullnet të vetin. Bushatllinjtë, ashtu si Aliu në jug, ishin parathënia e pavaruar e Rilindjes që do të vinte: prova historike se Shqipëria nuk kishte nevojë t'i shpikej — i mjaftonte t'i kthehej vetvetes.

Burimet:

• Robert Elsie, Historical Dictionary of Albania (zërat "Bushati family", "Kara Mahmud Pasha").
• Encyclopædia Britannica, zëri "Albania: Ottoman period" dhe pashallëqet gjysmë të pavarura.
• Stavro Skendi, The Albanian National Awakening, 1878–1912 (Princeton University Press) — sfondi i pashallëqeve para Rilindjes.
• Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Historia e Popullit Shqiptar, vëll. I–II (kapitujt mbi pashallëqet e Shkodrës e të Janinës).

— Redaksia ZHURMA