Lidhja e Prizrenit: nga xhamia në qeverinë e parë, 1878–1881

PRIZREN — "Qëllimi i Kuvendit është që t'ua presim hovin armiqve të pashpirt, duke lidhur besën shqiptare dhe duke u betuar që t'i mbrojmë me gjak trojet që na kanë lënë gjyshërit dhe stërgjyshërit tanë." Këto fjalë të Abdyl Frashërit, të regjistruara nga Epoka e Re, u thanë në Kuvendin Themelues të Lidhjes Shqiptare të Prizrenit më 10 qershor 1878 — në xhaminë Bajraklie të qytetit që deri një vit më parë kishte qenë qendër e Vilajetit të Kosovës.

Pse ka rëndësi

• Lidhja u themelua më 10 qershor 1878 në xhaminë Bajraklie të Prizrenit, si kundërpërgjigje ndaj Traktatit të Shën Stefanit, që i kishte caktuar territore të banuara nga shqiptarë shteteve fqinje.
• Kararnamé e 18 qershorit 1878 u firmos nga 47 përfaqësues të kazave të vilajetit — në krye Iljaz pashë Dibra dhe Abdullah pashë Dreni — dhe kërkonte rikthimin e status quo-së para luftës.
• Struktura kishte tre komitete — Punët e Jashtme, të Brendshmet dhe Financat — degë në krahina, ushtri vullnetare dhe mbledhje fondesh: atribute të një qeverie të përkohshme, jo thjesht rezistencë.
• Kompleksi Monumental i Lidhjes Shqiptare të Prizrenit u vu nën mbrojtje të shtetit më 26 shkurt 1968.

Lidhja lindi si kundërpërgjigje ndaj Traktatit të Shën Stefanit, i cili i kishte caktuar territore të banuara nga shqiptarë shteteve fqinje pas Luftës Ruso-Turke. Sipas Albanian Post, Sulltan Abdyl-Hamidi II — i paaftë t'i shmangej traktateve — i thirri në Stamboll Sheh Mustafa Tetovën dhe Abdyl bej Dume-Frashërin, u shkroi letra prijësve vendorë dhe i dha urdhër komandantëve ushtarakë në vilajetet shqiptare që të mos e pengonin zhvillimin e Lidhjes. Kjo mbështetje e kalkuluar osmane nuk e parandali dot evoluimin e saj drejt autonomisë.

Kararnamé e 18 qershorit 1878, e firmosur nga 47 përfaqësues të kazave të vilajetit — me në krye firmat e Iljaz pashë Dibrës dhe Abdullah pashë Drenit — dokumentonte vullnetin nistor. Sipas Wikipedian në shqip, dokumenti fliste për "tërësinë territoriale të perandorisë" dhe kërkonte rikthimin e status quo-së para luftës, duke mos njohur Bullgarinë dhe duke kërcënuar rikthimin me armë të territoreve të pushtuara nga Serbia dhe Mali i Zi. Por brenda këtij kornize osmane, projekti i Lidhjes përvijoi ndryshe — duke përshfaqur rrymat e brendshme që do ta çonin përtej besnikërisë ndaj Portës.

Organizimi ishte i strukturuar. Albanian Post detajon tre komitete: Punët e Jashtme (me Abdyl bej Frashërin, Shaban bej Pejën, Galip bej Shkupin, Asaf efendi Manastirin), të Brendshmet (Haxhi Shabani, Qorr Abdyl Efendi, Mahmut Qypërliu, Esat pashë Tetova) dhe Financat (Sulejman agë Vokshi, Zija bej Prishtina, Shefik bej Gjilani). Këta kujdeseshin për korrespondencën diplomatike, administrimin territorial, mobilizimin e ushtrisë vullnetare dhe mbledhjen e fondeve për armatim. Dega lokale e Prizrenit, e kryesuar nga Ymer efendi Prizreni, mbikëqyri funksionimin. Deri më 23 qershor ishin të pranishëm krejt delegatët e qyteteve shqiptare; më 30 qershor erdhën edhe përfaqësuesit e Shkodrës me Jusuf agë Sokolin dhe shtatë krenë nga Malësia.

Telegrafi, duke iu referuar Agron Islamit, e vendos Lidhjen në një kontekst më të gjerë: platforma politike kishte filluar nga elitat shqiptare të Stambollit, përmes Shoqatës Kulturore Shqiptare të themeluar më 1864. Në seancat e Parlamentit osman të 1877-1878, deputeti Abdyl bej Frashëri kishte raportuar për reformën arsimore — duke vënë theksin te shkalla e ulët e arsimimit në tokat shqiptare. Mihal Harito kishte denoncuar dërgimin e nëpunësve osmanë pa njohur gjuhën e vendit. Mustafa efendi Kosova dhe myftiu prishtinas Zejnel Abidini kishin ngritur çështjen e muhaxhirëve të dëbuar nga Sanxhaku i Nishit. Kjo punë parlamentare e përgatiti terrenin për veprimin e organizuar vendor.

Epoka e Re e sheh Lidhjen si "hap të madh" nga pikëpamja e funksioneve politike, shtrirjes territoriale dhe mjeteve të luftës — në krahasim me besëlidhjet e mëparshme. Ishte e para organizatë kombëtare që krijoi degë në të gjitha krahinat, e para që përdori "krahas pushkës edhe penën", dhe e para që mori "atributet e një qeverie të përkohshme shqiptare, pothuajse krejtësisht të pavarur nga autoriteti i Perandorisë Osmane." Kjo është pika ku analiza historike e ndryshon nga retorika komunemorative: Lidhja nuk ishte thjesht rezistencë romantike, por një ndërtim institucional me taksa, ushtri vullnetare dhe administrim territorial.

Shtypja erdhi nga dy fronte. Materialisht, nga ushtria osmane. Por, sipas Epokës së Re, edhe nga "konspiracioni ndërkombëtar që organizuan kundër saj Fuqitë e Mëdha." Megjithatë, arritjet mbeten të dokumentuara: hapa më të mëdhenj në bashkimin e shqiptarëve "pavarësisht nga dallimet fetare, përkatësia shoqërore, shpërndarja krahinore dhe pikëpamjet politike"; shtytje e paparë për lëvizjen kulturore dhe publicistike; dhe krijimi i një "pike të shëndoshë referimi" për lëvizjet e mëvonshme deri në Pavarësinë e 1912-s.

Kompleksi Monumental i Lidhjes Shqiptare të Prizrenit — në pikën më delikate të hapësirës urbane, të rrethuar nga Lumbardhi, Kompleksi i Marashit dhe shtëpitë e Kalasë — u vua nën mbrojtje të shtetit më 26 shkurt 1968. Medreseja dhe Xhamia e Mehmed Pashës, ku u mbajt Kuvendi Themelues, mbeten dëshmi fizike të një organizimi që filloi si mbrojtje e territoreve osmane dhe përfundoi si qeveri e përkohshme shqiptare — pa e kuptuar kush, në atë qershor të 1878-s, se ku do të shkonte evoluimi.

Burimet:

• Epoka e Re — roli historik i Lidhjes, evoluimi nga besëlidhje në qeveri të përkohshme, fjalimi i Abdyl Frashërit, shtypja dhe arritjet
• Albanian Post — datat e Kuvendit, struktura e komiteteve, përmbajtja e Kararnamé-s, mbështetja e kalkuluar osmane
• Telegrafi (Agron Islami) — konteksti stambollas, aktiviteti parlamentar i deputetëve shqiptarë para 1878-s
• Wikipedia (sq) — detaje organizative, teksti i Kararnamé-s, dinamika e delegacioneve

— Redaksia ZHURMA