Ali Pashë Tepelena: sundimtari që e shndërroi Janinën në qendër të Ballkanit

TIRANË — Në vitin 1822, kur forcat osmane e vranë në Janinë, Ali Pashë Tepelena kishte mbushur 78 ose 79 vjet. Kishte sunduar më shumë se tre dekada në një territor që e konsideronte pavarësisht nga Porta e Lartë — nga gjirit i Prevezës deri afër lumit Shkumbin, sipas sq.wikipedia.org. Vdekja e tij nuk i dha fund vetëm një sundimi personal; historianët sot e lidhin me fillesat e një procesi që do të çonte në nacionalizmin shqiptar dhe, përfundimisht, në Lidhjen e Prizrenit.

Aliu lindi në Beçisht afër Tepelenës, ndonëse disa burime e vendosin lindjen në vetë Tepelenë, sipas en.wikipedia.org. Ishte nga fisi i Meçohysajve, shqiptarë të krishterë që u konvertuan në Islam gjatë periudhës osmane. Familja pretendonte prejardhje nga një dervish Mevlevi që kishte migruar nga Konya, por kjo traditë "është e pabazë", shkruan en.wikipedia.org — origjina ishte vendase shqiptare. Gjyshi i tij, Myftar Beu, kishte vdekur gjatë rrethimit të dytë të Korfuzit; babai, Veli Beu, u vra kur Aliu ishte nëntë ose dhjetë vjeç, sipas dy versioneve të sq.wikipedia.org dhe en.wikipedia.org.

Mësimi i parë i Aliut erdhi nga e ëma. Chamko (ose Hanko/Hamko), nga Konica, mori kontrollin e bandës së Veli Beut për ta ruajtur pozitën e familjes, sipas en.wikipedia.org. Më 1752, ajo udhëtoi me të bijën për të mbledhur taksën e këmborës në fshatrat përreth Karjanit, por u sulmua në një grykëmal nga banorët e Kardhiqit. I detyruan të kthente të ardhurat dhe të heqë dorë nga e drejta. "Esmiha hanëmi e bëri këtë lëshim kundrejt kardhiqiotëve, por ushqeu hakmarrje tek i biri", shkruan sq.wikipedia.org.

Hakmarrja u kthye në strategji. Aliu iu dha jetës së komitit — brigandazhit — deri sa më 1768 u martua me të bijën e sanxhakbeut të Delvinës, Kapllan Asllanpashalliut. Pas vrasjes së vjehrrit dhe eliminimit të rivalëve, mori postin e kajmekamit të bejlerbeut të Rumelisë, pastaj titullin e pashait të Sanxhakut të Delvinës. Më 1787, pas luftës osmano-ruse, u emërua sanxhakbej i Tërhallës dhe derbahat naziri — kryembikëqyrës i rrugëve dhe qafëmaleve, sipas sq.wikipedia.org. "Pastajoi rrugët nga cubat duke i marrë si pasues të vet dhe duke u fuqizuar e pasuruar gjithnjë e më tepër."

Kthesa erdhi me Janinën. Pas një rivaliteti me Ali Izet pashë Kukën dhe eliminimit të Ymer Beut nga familja Asllanpashalliu, shtiu në dorë qytetin. Porta e Lartë, e zënë me "telashe të tjera", e pranoi si vali. Këtu burimet bien në një mendje: britannica.com e përshkruan si "murder and intrigue"; en.wikipedia.org si kombinim të "diplomatic and administrative skills" me "vengefulness and harshness"; sq.wikipedia.org thekson "tolerancën e gjerë fetare" që e bëri për vete borgjezinë tregtare.

Çfarë ndërtoi Aliu ishte, sipas sq.wikipedia.org, "një formacion shtetëror në fakt autonom". I biri Veli, 17-vjeçar, mori Tërhallën; i parëlinduri Muhtar mori Karli-Elin dhe Eğribozin më 1792, duke shtrirë kontrollin deri në Gjirin e Korintit, sipas en.wikipedia.org. Aliu vetë shtriu sundimin mbi sanxhakët e Janinës, Delvinës, Vlorës dhe Beratit, Elbasanit, Ohrit dhe Manastirit, Göricesë. Në kulm, nga 1798 deri më 1812, kontrollonte territore nga Preveza deri afër Shkumbinit.

Janina u bë qendra. "Qytet nga më të rëndësishmit dhe më të begatë në viset Perëndimore të Ballkanit", shkruan sq.wikipedia.org — qendër tregtare, vatër arsimore, vend ku "filloi të përdorej përveç greqishtes si gjuhë shkrimi dhe shqipja". Britannica.com shton se "Janina ishte qendra kryesore e kulturës greke", sepse Aliu "përdori grekë dhe themeloi shkolla greke". Kjo dyfishim — shqipja dhe greqishtja, shqiptarët dhe grekët në të njëjtin qytet — reflekton kompleksitetin e një sundimi që burimet e përshkruajnë si "barbarous refinement" (britannica.com): i pamëshirshëm në hakmarrje, por i hapur ndaj ideve moderne.

Në diplomaci, Aliu luajti me të gjitha palët. Franca, Rusia, Anglia — të gjitha krijuan lidhje direkte, "duke kapërcyer Portën", sipas sq.wikipedia.org. Ai "shpresonte ta kthente Janinën në fuqi detare", shkruan britannica.com. Por kur Sulltan Mahmudi II, i vendosur të centralizonte perandorinë, e shpalli rebel më 1820, aleatët e braktisën. U vra më 24 janar 1822 — ose 5 shkurt sipas kalendarit të vjetër, sipas britannica.com.

Këtu burimet lidhen me një argument më të gjerë. Historiani Dritan Egro, në ligjëratën e mbajtur më 8 qershor 2026 në Universitetin "Hasan Prishtina" në Prishtinë, deklaroi se "rrënjët e nacionalizmit shqiptar fillesat i kanë shumë vite para Lidhjes së Prizrenit", raporton Kallxo. "Fillet e këtij nacionalizmi lindën pak vite pas vrasjes së Ali Pashë Tepelenës, në vitin 1822." Kuvendi i Beratit, 6–9 nëntor 1828, i pari i krerëve të Shqipërisë së Jugut për të ardhmen e vendit, përfshiu Ismail Bej Vlorën, gjyshin e Ismail Qemalit, dhe Shahin Bej Delvinën. Një letër arkivore osmane, tha Egro, dëshmon se pjesëmarrësit "nuk punojnë më në dobi të Perandorisë, por po shohin interesat e tyre".

Kjo e vendos Aliun jo si hero kombëtar, por si pikë kthese. Sundimi i tij autonom tregoi që një formacion politik i pavarur nga Porta ishte i mundur; vdekja e tij lëshoi një vakum që elitat shqiptare e ndjenë si kërcënim. Egro e kundërshton tezën se shqiptarët "u ngritën të fundit": "Ata u ngritën në të njëjtën kohë me popujt e tjerë të Ballkanit. Por rrjedha e ngjarjeve dhe politika e fuqive të mëdha favorizoi shtetformimin e fqinjëve." Lidhja e Prizrenit, sipas tij, ishte "kulmi i një procesi gjysmëshekullor" që kishte nisur me vrasjen e Aliut.

Britannica.com mbyll me një vëzhgim që burimet e tjera e konfirmojnë indirekt: edhe grekët e liruar "e kujtonin me disa respekt". Jo sepse ishte i mirë, por sepse ishte efektiv — një sundimtar që, për tre dekada, e mbajti Ballkanin Perëndimor larg kaosit osman dhe e ktheu një qytet malor në qendër të fuqive të mëdha.

Burimet:

— Redaksia ZHURMA