Naim Frashëri: 180 vjet nga lindja e poetit që i dha gjuhës shqipe shkollë dhe atdheu varg

TIRANË — Më 25 maj 1846, në fshatin Frashër të Dangëllisë, lindi Naim Frashëri. Shtatëdhjetë e katër vjet më vonë, më 20 tetor 1900, vdiq në Stamboll, i detyruar të jetonte jashtë atdheut që këndonte. Në mes, një jetë që e ndau mes formimit në Janinë, veprimtarisë në Lidhjen e Prizrenit dhe Shoqërinë e Stambollit, dhe një veprimtarie letrare që hartoi jo vetëm poezi, por edhe tekstet e para shkollore në gjuhën shqipe.

Këtë vit, me rastin e 180-vjetorit të lindjes, Frashëri i Përmetit u kthye në qendër kujtese. Sipas Botasot-it, më 24 dhe 25 maj 2026 u zhvilluan "Ditët Naimiane 2026", ku morën pjesë poetë, studiues, artistë dhe dashamirës të kulturës shqiptare nga trojet mbarëshqiptare dhe diaspora. Tomorr Kotorri, drejtues i Shoqatës Kulturore Atdhetare Mbarëkombëtare "Vëllezërit Frashëri", mbajti fjalën përshëndetëse. "Naimi është poet, edukator, sinonimi i Shqipërisë, mësues i popullit," tha ai, sipas të njëjtit burim.

Kryebashkiakja e Përmetit, Alma Hoxha, u shpreh se kjo ditë duhet të shërbejë "jo vetëm si kujtim i së shkuarës, por si një çast udhërrëfimi për të tashmen dhe për të ardhmen", raporton Botasot. Kotorri shtoi një kërkesë konkrete: që Frashëri të kthehet në "Mekë të shqiptarizmit" përmes investimeve shtetërore dhe private. Ai theksoi mungesën e infrastrukturës rrugore, të shkollës, të shëndetësisë — dhe gjendjen ekonomike të vështirësuar të zonës.

Ky kontrast mes retorikës festive dhe gjendjes materiale të Frashërit nuk është i ri. Botasot citon vetë Kotorrin që në kohën e Naim Frashërit, fshati kishte 350 shtëpi, afërsisht 1800 banorë, 22 lagje, 4 shkolla, 4 faltore, një mulli, një han — dhe tregëtinë më të madhe në Jug, midis 48 fshatrave e qyteteve përreth. "Me atë zhvillim që kishte, numëroheshin 5 dyqane me xhama, të cilët në atë kohë nuk njiheshin," tha ai. Sot, sipas të njëjtin burim, rrugët janë pa asfalt dhe shërbimet bazë mungojnë.

Vepra letrare e Naim Frashërit është dokumentuar nga disa burime. Agjencia Telegrafike Shqiptare (ATA) dhe BalkanWeb rendin tre vepra kryesore: poemën "Bagëti e Bujqësia", ku përshkroi bukuritë e vendit dhe jetën e njerëzve të thjeshtë; përmbledhjen "Lulet e Verës", me mendime filozofike; dhe poemën epike "Istori e Skënderbeut", që ngriti lart figurën e heroit kombëtar si simbol të qëndresës. Të dy burimet theksojnë se Frashëri hartoi edhe libra shkollorë, duke dhënë "një ndihmesë të çmuar për zhvillimin e arsimit shqip". ATA e përshkruan gjuhën e tij si "të pastër", me "ndjenjë njerëzore dhe frymë atdhetare".

Në ceremonitë e majit 2026, fjalën e mori edhe Haxhi Dede Edmond Brahimaj, kryegjyshi botëror i Urdhërit Bektashi (Baba Mondi), i cituar nga Botasot: "Naimi e shkriu jetën e vet për njerëzimin, për Perëndinë, për atdheun." Xhevat Limani, aktor dhe regjisor nga Struga e Maqedonisë së Veriut, tha se për "50 e ca vjet" i ka mbartur vargjet e Frashërit "kudo nëpër botë". Poeti Xhevahir Spahiu, gjithashtu i cituar nga Botasot, i quajti tre vëllezërit Frashëri "tre profetë" që "i dhanë frymë Shqipërisë, kur Shqipëria po jepte frymën e fundit".

Vargu që përsëritet në tri nga katër burimet — "Ti Shqipëri, më ep nder, më ep emrin shqipëtar" — mbetet shënuesi më i njohur i tij. Por vargjet e tjera që Botasot i riktheu në maj 2026, nga "O malet' e Shqipërisë", tregojnë një poet që këndon bukurinë fizike të vendit me një konkretësi që sot do ta quanim regionaliste: lisat e gjatë, fushat me lule, bregoret, lumenjtë e kulluar, çukat, kodrat, pyllet e gjelbëruar.

Biografia politike e Frashërit del më pak nga burimet e furnizuara. BalkanWeb e përmend pjesëmarrjen në Lidhjen e Prizrenit dhe në Shoqërinë e Stambollit, duke e lidhur me "përhapjen e mësimit në gjuhën amtare" dhe "forcimin e ndjenjës së përkatësisë mes shqiptarëve". Formimi i tij në gjimnazin "Zosimea" të Janinës — mes "traditës orientale të vendlindjes dhe kulturës perëndimore" — shënon një pikë të rrallë ku burimet e sotme prekin kontekstin e formimit të tij intelektual.

Ceremonia e 180-vjetorit, megjithatë, nuk u mbyll me analizë historike, por me një kërkesë infrastrukturore. Kotorri kërkoi rrugën e Frashërit me asfalt — dhe një angazhim që "Shqipëria ta bëjë Frashërin". Në këtë pikë, komemorimi i një figure të Rilindjes kthehet në matje të shtetit të sotëm: a është i aftë të ruajë vendin ku "fjala e tij mori frymën e parë"?

Burimet:

— Redaksia ZHURMA