Defterët osmanë: emrat shqiptarë në regjistrat e 1485-ës

Ka dëshmi që flasin me zjarrin e kronikanit dhe ka dëshmi që flasin me ftohtësinë e nëpunësit. Defteri osman — regjistri kadastral që Perandoria përpilonte për të numëruar kokat e taksave dhe të hyrat e timareve — i përket llojit të dytë. Pikërisht aty qëndron fuqia e tij. Skribi osman nuk donte të provonte se kush ishin shqiptarët; ai donte vetëm të dinte sa dukat mund të nxirreshin nga një fshat. Por duke shënuar, kokë pas koke, emrin e çdo kryefamiljari, ai na la pa dashje regjistrin më të saktë demografik që ka mbijetuar nga fillimet e sundimit osman në trojet e dikurshme të principatave arbërore.

Çfarë është një defter

Fjala defter rrjedh nga greqishtja diphthéra dhe do të thotë thjesht "regjistër". Pas pushtimit të një krahine, administrata osmane dërgonte komisionarët që maten tokën, numëronin shtëpitë (hane), shënonin kryefamiljarët (nefer), beqarët, vejushat, mullinjtë, ullishtat e detyrimet. Rezultati ishte tahrir defteri — regjistri i fortë i një sanxhaku. Këto regjistra ishin shtylla kurrizore e sistemit të timarit dhe administratës osmane: pa to nuk dihej kush i kujt ishte, e as kush ushqente cilin sipah.

Për historianin modern, defteri është dhuratë e dyfishtë. Së pari, ai jep një fotografi statistikore të popullsisë në një çast të caktuar. Së dyti — dhe kjo është ajo që na intereson — ai ruan emrat personalë me drejtshkrimin që dëgjoi veshi i një nëpunësi të huaj. Dhe emrat, kur i lexon me kujdes, flasin gjuhë.

Defteri i Arvanidit, 1431

I pari, dhe më i famshmi, është Sûret-i defter-i sancak-i Arvanid — regjistri i Sanxhakut të Arvanidit, i hartuar më 1431 (viti 835 i Hixhretit). Botuar nga osmanologu i madh Halil İnalcık në Ankara më 1954, ky është regjistri më i hershëm kadastral i njohur deri më sot në tërë arkivat osmane — jo vetëm për Shqipërinë, por për gjithë Perandorinë. Përktheu më vonë në shqip Myqerem Janina, për Institutin e Historisë në Tiranë.

Sanxhaku i Arvanidit mbulonte zemrën e Shqipërisë qendrore — Elbasanin, Petrelën, Kaninën, krahina që sot lexohen si trungu i vendit. Regjistri liston kryefamiljarët me emër dhe na zbulon një onomastikë dërrmuese shqiptare në qendër, me pakica vllehe e sllave në skaje. Ai u përpilua kur Gjergj Kastrioti ishte ende djalosh peng në oborrin osman; pra na tregon botën pikërisht në prag të epokës që do ta trondiste Skënderbeu.

Defteri i Shkodrës, 1485

Më i pasur për veriun është regjistri i Sanxhakut të Shkodrës i vitit 1485, paraqitur, transliteruar e komentuar nga Selami Pulaha dhe botuar në Tiranë më 1974. Ai u përpilua pas rënies së Shkodrës më 1479 — kalaja që Marin Barleti e pa të rrethuar — dhe ishte regjistrimi i parë osman i atij sanxhaku. Mbulonte katër kaza: İşkodra (Shkodra), Depedöğen (Podgorica), İpek (Peja) dhe Bihor — domethënë një hapësirë që sot ndahet mes Shqipërisë, Kosovës e Malit të Zi, por që atëherë ishte një trup i vetëm administrativ.

Dhe pikërisht këtu emrat bëhen elokuentë. Në fshatra si Meja a Rrjolli, defteri shënon shtëpi me emra dërrmuesisht shqiptarë: Gjon, Gjin, Lekë, Marin, Tanush, Nikë, Dukë, Gega, Ukë. Veriu katolik ruante emrat e shenjtorëve të ritit latin — Gjon, Pjetër, Pal, Mark, Gjergj — të cilët, kaluar nga babai te biri sipas zakonit të vjetër, krijonin atë zinxhir patronimik që akoma sot e dëgjojmë në malësi. Popullsia ishte ende e gjitha e krishterë; islamizimi do të vinte ngadalë e shekuj më vonë, siç e kemi treguar te historia e islamizimit të shqiptarëve.

Pse emrat janë dëshmi

Këtu duhet të jemi konikianë: të ndershëm, jo naivë. Defteri nuk është "provë etnike" në kuptimin modern — osmani nuk pyeste për komb, pyeste për taksa, dhe shënonte emrin ashtu si e dëgjonte, herë shtrembër. Po të kërkosh, gjen edhe emra sllavë, vllehë, grekë, sepse Ballkani ka qenë gjithnjë i përzier dhe pretendimi i një pastërtie absolute është po aq mit sa edhe i kundërti. Konica do të kishte qeshur me kë e lexon defterin si listë futbolli.

Por edhe i lexuar me këtë kujdes, regjistri rrëzon një gënjeshtër të rëndë. Kur historiografia armike pretendon se shqiptarët "erdhën vonë", se ishin nomadë pa rrënjë, se Veriu ishte tokë e huaj e shqiptarizuar më pas — defteri osman, dokument neutral i një administrate që s'kishte interes të na lajkatonte, dëshmon të kundërtën: më 1431 dhe më 1485, në Elbasan e në Pejë njësoj, kryefamiljarët mbanin emra Gjon, Gjin, Lekë e Gjergj. Kjo nuk është propagandë; është bojë e thatë në një regjistër taksash.

Trashëgimia e regjistrave

Defterët e mëvonshëm vazhduan për shekuj, duke ndjekur ngadalë kthesën fetare e shoqërore nën katër shekujt e sundimit osman. Por dy regjistrat e parë — Arvanidi i 1431-shit dhe Shkodra e 1485-ës — mbeten themelet e burimore. Falë İnalcık-ut dhe Pulahës, ata sot janë të lexueshëm, të transliteruar e të botuar, dhe çdo historian serioz i Ballkanit i çel para se të flasë për demografinë e shekullit XV.

Janë faqe të thata, plot shifra e emra që përsëriten. Por në to flet, me zërin më të paanshëm të mundshëm, një popull që ishte aty — me emrat e vet, në shtëpitë e veta, mbi tokën e vet — shumë para se dikush të vinte e të pyeste se "prej nga".

Burimet:

• Halil İnalcık, Hicrî 835 tarihli Sûret-i defter-i sancak-i Arvanid, Türk Tarih Kurumu, Ankara 1954.
• Selami Pulaha, Defteri i regjistrimit të Sanxhakut të Shkodrës i vitit 1485 (Le cadastre de l'an 1485 du sandjak de Shkodër), Akademia e Shkencave, Tiranë 1974.
• Robert Elsie, Historical Dictionary of Albania (zëra mbi periudhën osmane dhe burimet kadastrale), Scarecrow Press.
• "Sanjak of Scutari" / "Sanjak of Albania", Encyclopædia Britannica & studime onomastike akademike mbi defterët osmanë.

— Redaksia ZHURMA