Malësia autonome: krahinat që s'u nënshtruan kurrë plotësisht

Ka një të vërtetë që historia osmane e pranon me hidhërim dhe që shqiptari e mban me krenari të matur: mbi disa krahina të këtyre maleve, perandoria që shtriu sundimin nga Vjena në Bagdad nuk arriti kurrë të vendoste një kontroll të plotë. Tatimin e mblidhte me zor a aspak; ushtarin nuk e merrte dot; gjykimin e linte në duart e pleqnisë vendore. Stambolli e quante këtë "vetëqeverisje sipas zakonit"; malësori e quante thjesht liri. Të dy kishin të drejtë.

Pse malet nuk u thyen

Liria e maleve nuk ishte dhuratë e sulltanit; ishte llogari e ftohtë e tij. Aty ku timari dhe administrata osmane funksiononin në fushë — me regjistër, me spahi, me tatim — terreni i thepisur i veriut dhe i Epirit e bënte mbledhjen e haraçit më të kushtueshme se vetë haraçi. Një ekspeditë në Kelmend a në Sul hante më shumë grosh e gjak nga sa nxirrte. Prandaj perandoria, e urtë në llogaritë e saj, preferoi formulën e tributit nominal: krahina paguante një shumë të vogël, ndonjëherë simbolike, dhe në këmbim i lihej e qeta — me ligjin, me armët dhe me prijësit e vet.

Mbi këtë marrëveshje të heshtur u ngrit institucioni i bajraktarit — flamurtarit që udhëhiqte fisin në luftë e në pleqësi. Osmani e njohu bajrakun jo se e deshi, por se nuk e zhdukte dot; e shndërroi në një hallkë administrimi indirekt. Kështu fisi mbeti zot i vetes, ndërsa perandoria ruante fytyrën se gjoja sundonte.

Ligji që zëvendësoi sulltanin

Aty ku nuk hynte kadiu, hynte Kanuni i Lekë Dukagjinit. Ky kod i pashkruar — i trashëguar gojë më gojë breza me radhë — rregullonte pronën, martesën, gjakun e nderin me një saktësi që habiti çdo udhëtar të huaj. Antropologia angleze Edith Durham, që i përshkroi këto male në veprën e saj High Albania (1909), gjeti një shoqëri që jetonte në kulla guri mbrojtëse, me besën si ligj suprem dhe me një rend që funksiononte pa shtet sepse e kishte shtetin brenda vetes. Besa — fjala e dhënë që nuk shkelet as me çmim të jetës — ishte njëkohësisht kushtetuta dhe gjykata e maleve.

Le ta themi pa zbukurim, në mënyrën e Konicës: ky rend kishte edhe çmimin e tij të rëndë. Gjakmarrja shteronte krahina të tëra; izolimi mbante varfërinë; ligji i maleve, sado fisnik, e mbylli veriun jashtë rrjedhës së kohës. Liria nuk ishte gjithmonë begati. Por ishte liri — dhe kjo, për një popull nën perandori, nuk është gjë e vogël.

Veriu i pathyer: Kelmendi e Mirdita

Asnjë krahinë nuk e mishëroi këtë frymë më mirë se Kelmendi. Tashmë në 1638, malësorët kelmendas dhe fiset aleate kishin bërë aq trazira mbi rrugët tregtare të Novi Pazarit e Kosovës veriore saqë një komitet tregtarësh iu lut vetë sulltan Murat IV të ndërhynte. Ekspedita osmane e atij viti, e udhëhequr nga pashai i Bosnjës, ishte një dënim i jashtëzakonshëm — dëshmi se perandoria një fis mali e trajtonte si fuqi me të cilën duhej luftuar, jo si nënshtetas që urdhëroheshin.

Po aq këmbëngulëse qe Mirdita katolike. Që në vitin 1515 banorët e saj refuzuan tatimin osman dhe rrokën armët; ligji i sulltanit, thuhej, nuk veproi kurrë plotësisht në ato troje që i mbante zakoni. Mirdita ruajti një kapidanat të trashëgueshëm dhe një autonomi që zgjati deri në shekullin XX — aq sa në 1921, Marka Gjoni shpalli edhe një "Republikë të Mirditës" efemere. Të dyja këto krahina ishin pjesë organike e kryengritjeve antiosmane që, brez pas brezi, e mbajtën veriun në një gjendje gjysmëlufte të përhershme me Stambollin.

Suli: liria në jug

Fryma e maleve nuk ishte privilegj i veriut. Në jug, mbi shkëmbinjtë e ashpër të Epirit, suliotët — të krishterë ortodoksë me gjuhë shqipe — ngritën një konfederatë autonome që në kulmin e saj, nga gjysma e dytë e shekullit XVIII, sundonte dhjetëra fshatra me deri 12.000 banorë. Suli u bë gozhdë në mishin e Ali Pashë Tepelenës, vetë një shqiptar gjysmë i pavarur që sundonte Pashallëkun e Janinës. Lufta Suliote e vitit 1803, pas një rrethimi rraskapitës, e theu më në fund qëndresën — por sakrifica e suliotëve hyri në legjendë dhe u bë gur themeli i një epoke të re kryengritjesh ballkanike.

Flamuri mbi Deçiq

Kjo traditë shekullore mbërriti në kulmin e saj historik më 6 prill 1911, në Betejën e Deçiqit. Aty, midis Tuzit e Koplikut, rreth 3.000 malësorë — hotjanë, grudianë, kelmendas, shaljanë, kastratas — u përballën me një ushtri osmane shumëfish më të madhe. Prijësi i tyre, Dedë Gjo Luli i Hotit, ngriti mbi majën e Bratilës një flamur që e shihte për herë të parë drita e diellit pas pesë shekujsh. Nuk ishte thjesht një betejë mali më shumë; ishte momenti kur autonomia e fisit u kthye në kërkesë kombëtare. Pavarësia e nesërme e Shqipërisë, më 1912, lindi pjesërisht në këto male që s'u mësuan kurrë të gjunjëzoheshin.

Trashëgimia

Pra, kur historianët e huaj flasin për "kontrollin osman mbi Ballkanin", shqiptari ka të drejtë të kujtojë me të qeshur të zymtë se mbi disa nga këto male ai kontroll qe gjithmonë teori. Nga Kelmendi në Mirditë, nga Suli në Hot, qëndron e njëjta linjë: një popull që e bleu lirinë me izolim e gjak, që nuk u bind kurrë plotësisht, dhe që, kur erdhi koha, e ktheu lirinë e fisit në liri të kombit. Ishte një liri e ashpër, jo idilike — por ishte e vërtetë.

Burimet:

• Mary Edith Durham, High Albania (London, 1909).
• Robert Elsie, The Tribes of Albania: History, Society and Culture (I.B. Tauris, 2015).
• Encyclopædia Britannica — zëra "Souliot", "Epirus", "Albania (Ottoman period)".
• Noel Malcolm, Kosovo: A Short History (1998) — për fiset veriore dhe administrimin osman indirekt.
• Wikipedia — "Battle of Deçiq", "Malissori uprising", "1638 Ottoman expedition against Kelmendi", "Republic of Mirdita" (për datat dhe ngjarjet e verifikuara).

— Redaksia ZHURMA