Bushatllinjtë: dinastia që sundoi veriun

Ka familje që Perandoria i krijon, dhe ka familje që e krijojnë vetë pushtetin e tyre dhe pastaj e detyrojnë Perandorinë t'ua njohë. Bushatllinjtë e Shkodrës qenë nga këto të dytat. Brenda një shekulli, nga një derë tabakësh — regjbuilës lëkurësh në esnafin e qytetit — ata u bënë zotër të një territori që shtrihej nga Adriatiku gjer thellë në brendi, dhe i dhanë veriut shqiptar gjysmë shekulli pushtet që fliste me Stambollin si i barabartë, jo si nënshtetas. Histori e pushtetit shqiptar të mbledhur me dorë, kjo është historia e Pashallëkut të Shkodrës.

Si u ngrit një derë

Themeluesi qe Mehmed Pashë Bushati. Më 1757, pasi kishte zhdukur dy familje rivale dhe pasi qëndronte në krye të esnafit të tabakëve si lloj prijësi shpirtëror i tyre, ai u shpall vetë pasha i Shkodrës. Ishte një akt i guximshëm: jo një emërim që zbriste nga lart, por një pushtet i marrë në vend, që pastaj kërkonte vulën zyrtare. Stambolli, i mësuar të zgjedhë mes të keqes dhe më të keqes, e njohu — një dekret perandorak e bëri guvernator po atë vit. Kështu Sanxhaku i Shkodrës, i krijuar që më 1479 mbi gjurmët e Shkodrës mesjetare, u shndërrua ngadalë në një pashallëk gjysmë të pavarur me derë trashëgimore.

Origjina e Bushatllinjve është fis shqiptar i veriut, bari malesh nga krahina që i jep familjes edhe emrin. Nuk qenë as të huaj të sjellë, as zyrtarë të importuar: ishin vendës që dinin gjuhën e maleve dhe ligjet e tyre, çka u dha një autoritet që asnjë valí i dërguar nga Anadolli nuk mund ta blinte. Pushteti i tyre u mbështet pikërisht në atë lloj besnikërie lokale që Perandoria nuk e kontrollonte dot nga larg.

Maja: Kara Mahmud Pasha

Pas Mehmedit erdhi figura më e madhe dhe më e diskutueshme e derës — Kara Mahmud Pasha, guvernator nga qershori i 1775-ës deri në shtator të 1796-ës. Nën të, pashallëku arriti shtrirjen e tij maksimale: pjesë të mëdha të Shqipërisë e të Kosovës, perëndimin e Maqedonisë, juglindjen e Serbisë së sotme dhe pjesën dërrmuese të Malit të Zi. Kara Mahmudi luajti lojën e rrezikshme që do të luanin gjithë pashallarët e mëdhenj shqiptarë: të peshkonin pavarësi reale duke u shtirur besnikë, e ndonjëherë duke kërcënuar haptas kryeqendrën. Ai negocioi madje edhe me fuqi të huaja, austriake e venedikase, kur kjo i leverdiste.

Fundi i tij qe po aq dramatik sa jeta. Më 1796 nisi një fushatë kundër maleve të Malit të Zi, që ishin bashkuar me Brdën. Pas një disfate në betejën e Martiniqit në korrik, ai vazhdoi më tej derisa në shtator fiset malazeze e thyen ushtrinë e tij në betejën e Krusit. Aty Kara Mahmudi u vra dhe iu pre koka — kafka e tij ruhet ende sot në manastirin e Cetinjes, kujtim i hidhur i një ambicieje që e tejkaloi forcën e vet. Përballja e tij me malet veriore lidhet drejtpërdrejt me historinë e gjatë të Malësisë autonome që s'u nënshtrua kurrë plotësisht as Bushatllinjve.

Vazhdimi dhe rënia

Pushteti nuk u shua me Kara Mahmudin. E trashëgoi i vëllai, Ibrahim Pasha, që sundoi nga 1796-a gjer rreth 1810-ës me një dorë më të kujdesshme — më pak i etur për betejë, më i prirur ta ruante atë që kishte. Pas tij erdhi Mustafa Pashë Bushati, i njohur edhe si Mustafa Sherifi, që do të ishte i fundit i derës dhe vrasi i saj njëkohësisht.

Mustafai ndërtoi një pushtet të gjerë, me një ushtri që, sipas burimeve, arriti dhjetëra mijëra veta. Por mbi krye po i vinte një stuhi që asnjë pashallëk shqiptar nuk e kaloi dot: reformat centralizuese të Stambollit, paraardhëset e Tanzimatit. Më 1831 qeveria qendrore i hoqi Mustafait krahina të tëra — Ohrin, Elbasanin, Dibrën, Dukagjinin — dhe e urdhëroi të çarmatoste popullsinë e të pranonte një garnizon të ushtrisë së rregullt brenda Shkodrës. Ishte kërkesa që asnjë zot lokal nuk mund ta pranonte pa vdekur si zot.

Lufta e fundit

Mustafai u ngrit. Kryengritja e tij u lidh me atë të aristokracisë boshnjake nën Husein Gradashçeviçin: të dy lëvizjet kërkonin po atë gjë — që Sulltani të hiqte dorë nga reformat dhe të kthente institucionet e vjetra. Plani ishte që ushtritë t'i bashkonin forcat në Kosovë. Por kryeveziri Reshid Mehmed Pasha e parapriu lëvizjen: e sulmoi Mustafain në drejtim të Shkupit, e thyeu para se boshnjakët dhe shqiptarët të takoheshin, dhe e shtyu të tërhiqej brenda mureve të Shkodrës.

Atje, në kështjellën e Rozafës, mbi shkëmbin që ka parë çdo pushtues të veriut, derë e fundit e Bushatllinjve ra nën rrethim. Më 1831 Mustafa Pashë Bushati u dorëzua. Pashallëku, që kishte zgjatur që nga 1757-a, mbaroi. Reformat e Stambollit, që do t'i jepnin fund epokës së pashallëqeve gjysmë të pavarura kudo — njësoj siç do t'i jepnin fund edhe Pashallëkut të Janinës në jug — fituan.

Çfarë mbeti

Bushatllinjtë nuk e fituan dot pavarësinë shqiptare; askush prej tyre nuk e kërkoi atë si komb, sepse ende nuk mendohej ashtu. Por ata e treguan diçka që do të mbahej mend gjatë: se veriu shqiptar mund të vetëqeverisej, se një familje vendëse mund ta mbante një shtet të vërtetë në këmbë për tre breza, dhe se Stambolli, kur ishte i largët dhe i dobët, mund të mposhtej në lojën e vet. Kjo kujtesë pushteti vendës do të ushqente, brez pas brezi, vetëdijen që një ditë do të bëhej kërkesë e hapur për shtet shqiptar. Familja vetë mbijetoi: pasardhësit e saj mbetën emra në jetën politike e shoqërore të Shkodrës edhe shumë kohë pas rënies së mureve të Rozafës.

Burimet:

• Encyclopædia Britannica, zëra "Scutari (Shkodër)" dhe "Albania: Ottoman period".
• Robert Elsie, Historical Dictionary of Albania (Scarecrow Press), zëra për familjen Bushati dhe Kara Mahmud Pashën.
• Stavro Skendi, The Albanian National Awakening, 1878–1912 (Princeton University Press) — për kontekstin e pashallëqeve dhe reformave qendrore.
• Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Historia e Popullit Shqiptar, vëll. I–II — për Pashallëkun e Shkodrës dhe rënien e tij më 1831.

— Redaksia ZHURMA