Personat e zhdukur nga lufta në Kosovë: bilanci i 26 viteve kërkim

PRISHTINË — Edhe 26 vjet pas përfundimit të luftës në Kosovë, rreth 1,560 qytetarë vazhdojnë të mbesin të zhdukur. Në ditët e para të paqes, kur institucionet po grumbullonin të dhënat emergjente, ky numër qëndronte në rreth 6,500, me mijëra njerëz të izoluar atëkohë nëpër burgjet e Serbisë që mbanin gjallë shpresën e të afërmve. Sot, kërkimi ka mbetur një proces i rëndë forenzik, i zvarritur thellësisht nga mungesa e informacionit dhe fshehja e organizuar e trupave.

Pse ka rëndësi

• Më shumë se dy dekada pas konfliktit, rreth 1,560 qytetarë ende mungojnë nga regjistrat e të gjeturve.
• Fshehja e trupave pas ekzekutimeve ishte veprim logjistik i organizuar, duke përfshirë zhvendosjen në varreza masive mes Kosovës dhe Serbisë.
• Zbulimi i varrezave të reja varet drejtpërdrejt nga informacioni vullnetar i qytetarëve ose dëshmitarëve, pas shterimit të arkivave zyrtare.

Një fushatë e re dokumentuese nga BIRN Kosova, raportuar gjerësisht nga kallxo.com, zbardh bilancin e kufizuar të institucioneve dhe narrativat e familjarëve nëpër rajonet e vendit. Përfaqësues të Prokurorisë Speciale theksojnë se mbledhja e informacioneve konkrete është e vetmja rrugë drejt lokalizimeve të reja. Sipas prokurorit Ilir Morina, vetëm gjatë vitit 2025 në Kosovë janë arritur të gjenden 24 mbetje eshtërore. Për rajonin e Gjakovës, zonë me goditje të rëndë historike, Prokuroria ka ngritur tashmë një aktakuzë, duke realizuar 54 aktivitete hetimore dhe 32 gërmime që rezultuan me zbulimin e 20 trupave dhe 4 mbetjeve të tjera, thekson kallxo.com.

Gjeografia e zhdukjeve flet vetë. Në rrafshin e Dukagjinit, mbi 400 civilë nga Peja, Klina, Istogu dhe Deçani mbeten të paidentifikuar. Kushtrim Gara nga Komisioni Qeveritar për Persona të Zhdukur rikujton se vetëm në rajonin e Pejës luftimet lanë pas mbi 2,000 viktima. Në anën tjetër, sipas të dhënave të prezantuara në Prizren, rajoni i cili mbulon Suharekën, Dragashin dhe Mamushën llogarit edhe 280 qytetarë pa adresë mortore. Kallxo.com thekson përmasat e masakrave në Krushë të Madhe dhe Pastasel, ku pas vrasjes së rreth 400 personave, u ndërmorën fushata të plota asgjësimi duke djegur kufomat ose duke i zhvendosur ato drejt varrezave masive brenda Kosovës dhe atyre në Serbi.

Përpjekja për të gjurmuar të zhdukurit në Kosovë ka operuar gjithmonë mes ngërçit politik të mos-dorëzimit të arkivave ushtarake nga Beogradi, dhe sfidës teknike të terrenit. Avokati Teki Bokshi konfirmon këtë dëshpërim duke theksuar se vetë numri aktual i të pagjeturve dëshmon qartë "dështime në këtë proces".

Në këtë mungesë të rezultateve të shpejta, pika më e cënueshme mbeten familjarët. Eksperti i mjekësisë ligjore, Arsim Gërxhaliu, zbuloi për kallxo.com detaje tronditëse mbi tentativat e të afërmve, të cilët në dëshpërim e sipër u kanë paguar shuma të konsiderueshme parash mashtruesve vetëm për një premtim informacioni rreth fatit të më të dashurve. Kjo zhvatje rëndon edhe më shumë mbi komunitetin. Aleksandar Rapajic nga organizata ADCD vuri theksin te natyra universale e kësaj traume. Ai theksoi për kallxo.com se çështja politizohet vazhdimisht nga instancat më të larta shtetërore, ndërkohë që familjet, pavarësisht përkatësisë etnike, e kuptojnë qartë se "loti nuk ka nacionalitet".

Të intervistuarit e dokumentarëve, shumica dëshmitarë që flasin për herë të parë pas 26 vitesh, shfaqin një ftesë për thyerje të heshtjes. Kreshnik Gashi vëren se rreth 200 orë filmime tentojnë t'u bëjnë thirrje atyre që i dinë lokacionet e varrezave sekrete. Pa këto të dhëna nga terreni—siç pranojnë të gjithë aktorët e përfshirë në hulumtimet mortore—bilanci i rreth 1,560 të pagjeturve rrezikon të mbetet i pandryshuar.

Burimet:

• kallxo.com — Shpalosja e së vërtetës në Pejë dhe zhdukja e gjurmëve në rajonin e Dukagjinit
• kallxo.com — Mungesa e informacionit për të zhdukurit në rajonin e Prizrenit
• kallxo.com — Masakrat në Gjakovë, zbulimet forenzike dhe sfidat e institucioneve
• Telegrafi — Një histori nga Drenica e vitit 1919: Si e shpëtoi Mehmet Gjeli luftëtarin Lutë Gllanasella
• Telegrafi — Azë Brahimaj, shqiponja që strehoi bijtë e lirisë

— Redaksia ZHURMA