Gjon Mili: inxhinieri nga Korça që i vuri Picasso-s një laps drite në dorë

Ai u largua nga Korça pesë vjeç dhe nuk u kthye kurrë për të jetuar. Por emrin nuk e ndryshoi asnjëherë — jo John, jo Milli, jo asgjë që të hynte më lehtë në gojën amerikane. Në faqet e revistës më të fuqishme të shekullit, nën fotografitë që ndalonin kohën në një të miliontën e sekondës, qëndronte i shkruar saktësisht ashtu siç ia kishin dhënë prindërit: Gjon Mili.

Nga Korça në Bukuresht, nga Bukureshti në Boston

Lindi më 28 nëntor 1904 në Korçë, ende nën Perandorinë Osmane, nga Vasil Mili dhe Viktori Cekani. Kur ishte pesë vjeç familja mori rrugën e mërgimit drejt Rumanisë — një lëvizje aq e zakonshme për shqiptarët e asaj kohe sa vështirë quhet ngjarje. Fëmijërinë dhe shkollën e mesme i bëri atje; mbaroi Kolegjin Kombëtar «Gheorghe Lazăr» në Bukuresht.

Më 1923 mbërriti në Shtetet e Bashkuara. Nuk shkoi drejt artit. Shkoi drejt Institutit të Teknologjisë në Masaçusets (MIT) dhe doli prej andej inxhinier ndriçimi — një profesion që në atë dekadë ishte gati-gati punë laboratori. Punoi për kompaninë elektrike Westinghouse. Ky është detaji që shpjegon gjithçka që vjen më pas: Gjon Mili nuk erdhi te fotografia si njeri që donte të bënte figura. Erdhi si njeri që dinte se çfarë është drita.

Drita si vegël inxhinierike

Në MIT punonte profesori Harold Edgerton, i cili më 1931 kishte vënë në punë blicin elektronik dhe dritën stroboskopike. Mili u bë njëri nga bashkëpunëtorët e tij dhe një nga fotografët e parë në botë që e përdorën këtë teknologji jo për të matur, por për të parë. Ekspozitën e parë personale e hapi më 1934.

Ajo që Edgerton e kishte menduar si instrument matjeje, Mili e ktheu në gramatikë pamore. Me blicin që ndizej dhjetëra herë brenda një ekspozimi të vetëm, një balerin nuk dilte më si një pozë e ngrirë, por si e gjithë lëvizja njëherësh — trupi i shumëfishuar në ajër, hapi i shkruar si fjali. Më 1942 fotografoi një predhë në fluturim me ekspozim një të miliontën e sekondës; po atë vit puna e tij mbi trupat në lëvizje u ekspozua në Muzeun e Artit Modern (MoMA) në Nju-Jork.

Që nga 1939 punoi për revistën «Life», atëherë instrumenti kryesor me të cilin Amerika e shihte veten dhe botën. Detyrat e çuan në Rivierë, në Prades të Francës te violonçelisti katalanas Pau Casals në mërgim, në Izrael te qelia ku mbahej Adolf Eichmann, nëpër kryeqytete evropiane e nëpër Holivud.

«Jammin' the Blues»: dhjetë minuta që ndryshuan si filmohet xhazi

Më 9 nëntor 1944 «Warner Bros.» nxori në qarkullim një film të shkurtër dhjetëminutësh me regji të Gjon Milit: «Jammin' the Blues», prodhuar nga Gordon Hollingshead, me operator Robert Burks. Në të luanin Lester Young në saksofon tenor, Jo Jones e Sid Catlett në bateri, Illinois Jacquet, Harry Edison në trombë, Marlowe Morris në piano, Red Callender e John Simmons në kontrabas, Barney Kessel në kitarë, me këngëtaren Marie Bryant dhe valltarin Archie Savage.

Mili nuk e filmoi xhazin si numër spektakli. E filmoi si punë — tymi, gjysmëerrësira, fytyrat e mbledhura mbi instrument, drita që zbret si shtyllë mbi kokën e Lester Young-ut. Ishte, në thelb, e njëjta bindje inxhinierike: dukuria kuptohet vetëm nëse e ndriçon si duhet.

Një hollësi e vetme e prodhimit e tregon Amerikën e atij viti më qartë se çdo koment. Barney Kessel ishte i vetmi muzikant i bardhë në film; duart ia lyen me lëng manaferre dhe e ulën në hije, që ekrani të mos shfaqte të bardhë e të zinj së bashku. Filmi u nominua për Oskar më 1945 në kategorinë e filmit të shkurtër me një bobinë dhe më 1995 u përfshi në Regjistrin Kombëtar të Filmit të Bibliotekës së Kongresit.

Vallauris, 1949: një laps drite në dorën e Picasso-s

Më 1949 Mili shkoi në Vallauris të Francës për të fotografuar Pablo Picasso-n. I tregoi disa punë të vetat: patinatorë akulli me llambushka të vogla të lidhura te patinat, të kapërcyer në errësirë, ku nga trupat mbetej vetëm gjurma e ndriçuar e lëvizjes.

Picasso i dha pesëmbëdhjetë minuta për një provë të vetme. Prova doli aq mahnitëse sa piktori pozoi për pesë seanca dhe vizatoi në ajër rreth tridhjetë figura — centaurë, dema, profile greke, nënshkrimin e vet. Mili punonte në dhomë të errët me dy aparate, njërin nga ana, tjetrin nga përballë, me diafragmat e hapura, që rrymat e dritës të shkruheshin vetë mbi film.

Vizatimet e Picasso-s me dritë nuk ekzistojnë askund tjetër. Ato u shuan në çastin që u bënë. Ajo që mbeti prej tyre është, fjalë për fjalë, fotografia e një shqiptari.

Një sy që nuk kërkoi leje

Ekspozitën personale në Paris e hapi më 1946; më 1952 ekspozoi serinë e Picasso-s në një galeri pariziene; më 1955 mori pjesë në ekspozitën kolektive «The Family of Man» në Nju-Jork, ndoshta ekspozita fotografike më e parë e shekullit. Më 1970 botoi monografinë «Picasso's Third Dimension». Më 1980, në 75-vjetorin e lindjes, u hap ekspozita e tij e fundit e madhe me rreth 140 fotografi.

Vdiq më 14 shkurt 1984 në Stamford të Konektikatit, nga pneumonia, në moshën 79-vjeçare.

Emri që nuk u përkthye

Historia e Gjon Milit është, para së gjithash, historia e një kushti shqiptar: talenti që i duhet një perandorie tjetër për t'u parë. Korça e humbi pesëvjeçarin; Rumania e shkolloi; Amerika i dha laboratorin, revistën dhe Picasso-n. Kjo shpërndarje nuk është anomali në rrëfimin tonë kombëtar — është forma e tij e zakonshme, nga arbëreshët e Kalabrisë te arvanitasit e Atikës, nga Vatra e Bostonit te mërgata e sotme.

Por ka një dallim mes të humburit dhe të shpërndarit. Mili nuk u zhduk në Amerikë. Nënshkroi shqip, u fotografua si korçar dhe u kthye në kujtesën e vendit që e kishte nisur: shtëpia e tij në Korçë sot është muze me emrin e tij, dhe festivalet e fotografisë e të xhazit që mbajnë emrin «Gjon Mili» e rikthejnë çdo vit atje ku nisi.

Është një simetri që ia vlen të thuhet e plotë. Një djalë i një populli të vogël, që u largua para se të mbante mend gjë, e mësoi botën ta shohë lëvizjen — dhe i dha piktorit më të famshëm të shekullit një laps drite në dorë. Nuk kërkoi leje nga askush për ta bërë. As nuk e ndërroi emrin.

Burimet

• Gjon Mili — Wikipedia (anglisht): datat e lindjes e të vdekjes, prindërit, Bukureshti, mbërritja më 1923, MIT-i, bashkëpunimi me Edgerton, «Life» që nga 1939, detyrat (Casals, Eichmann), «Jammin' the Blues» 1944.
• Gjon Mili — Wikipedia (shqip): mërgimi në moshën pesëvjeçare, inxhinieria e ndriçimit, Westinghouse, ekspozita e parë 1934, predha më 1942, MoMA 1942, Parisi 1946, Picasso 1949 e 1952, «The Family of Man» 1955, monografia 1970, ekspozita e vitit 1980.
• «Pablo Picasso Draws With Light» — LIFE: takimi në Vallauris, fotografitë e patinatorëve, pesëmbëdhjetë minutat, pesë seancat, ~30 vizatimet, dy aparatet me diafragmë të hapur.
• «Jammin' the Blues» — Wikipedia (anglisht): data e daljes 9 nëntor 1944, «Warner Bros.», Hollingshead, Burks, kohëzgjatja, muzikantët, nominimi për Oskar më 1945, Regjistri Kombëtar i Filmit 1995, hollësia për Barney Kessel-in.
• National Film Registry — Library of Congress: regjistri ku «Jammin' the Blues» u përfshi më 1995.

Shënim mbi burimet: për kohëzgjatjen e punës së Milit në «Life» burimet nuk pajtohen — versioni shqip i Wikipedia-s flet për rreth 15 vjet, ndërsa versioni anglisht e jep bashkëpunimin nga 1939 deri në vdekjen e tij më 1984. Ne kemi ruajtur datën e nisjes, që të dy burimet e japin njësoj, dhe e kemi shënuar mospërputhjen këtu në vend që ta fshihnim. Po ashtu janë lënë jashtë dy pohime që i gjetëm te një burim i vetëm dhe pa mbështetje tjetër: se Mili u bë profesor më 1937 dhe se punoi si asistent i fotografit Edward Weston.