Ismail Kadare: shkrimtari që e kaloi cenzurën me fabul e kod

TIRANË — Më 1 korrik 2024, në orët e para të mëngjesit, Ismail Kadare mbylli sytë përgjithmonë në moshën 88-vjeçare. Vdekja e tij shënoi fundin e një prej zërave më të njohur të letërsisë shqipe — por jo fundin e debateve rreth tij: disident apo konformist, nacionalist apo modernist, viktimë e cenzurës apo përfitues i saj?

Pse ka rëndësi

• Kadare lindi më 28 janar 1936 në Gjirokastër dhe vdiq më 1 korrik 2024, në moshën 88-vjeçare.
• Romani «Gjenerali i ushtrisë së vdekur» (1963) u bë pika e kthesës së prozës moderne shqiptare, pas fillimeve të tij në poezi.
• Nën regjimin komunist tre nga librat e tij u ndaluan; ai punoi me fabul, mit, alegori dhe mesazhe të koduara për t'i shpëtuar cenzurës.

Gjirokastra dhe formatimi

Kadare lindi më 28 janar 1936 në lagjen Palorto të Gjirokastrës, në një familje bektashie qytetare, sipas të dhënave të Wikipedia-s shqip dhe Telegrafit. I ati, Halit Kadare, ishte postier i gjykatës së qytetit dhe më 1920 kishte qenë ndër 218 vullnetarët gjirokastritë në Luftën e Vlorës. E ëma, Hatixhe nga Dobatët, i sillte në gjak paraardhësin bejtexhi Hoxhë Dobi. Gjyshi nga ana e nënës ishte gjykatës i shkolluar në Stamboll; biblioteka e tij u bë vendi ku fëmija Ismail kalonte orë të gjata.

Në moshën 12-vjeçare, Kadare u arrestua në shkollë për "falsifikim monedhash" — kishte krijuar me plumb të shkrirë monedha 5-lekëshe gjatë lojës me një shok. Policia e mori gjatë orës së mësimit, dy ditë para ditës së votimeve; dy ditë burg e liruan për shkak të moshës së mitur, raporton Telegrafi. Në moshën 13-vjeçare zbuloi "Makbethin" e Shekspirit — e kopjoi me dorë, sepse nuk e dinte se mund ta blinte. "Imagjinata e fëmijërisë më shtyu të ndjehesha si bashkautor i veprës," do të kujtonte vite më vonë, sipas Wikipedia-s angleze.

Moska dhe kthesa letrare

Studimet e larta i kreu në Universitetin e Tiranës, ku u diplomua për gjuhë dhe letërsi shqipe më 1958. Më pas, fitoi një konkurs poezie që i hapi rrugën për në Institutin e Letërsisë Botërore "Maksim Gorki" në Moskë (1958-1960), në periudhën e zbutjes hrushoviane. Atje lexoi letërsi bashkëkohore perëndimore që po përkthehej në rusisht — dhe vendosi t'i hidhte poshtë kanonet e realizmit socialist, sipas Wikipedia-s shqip.

Marrëdhëniet e prishura mes Shqipërisë dhe Bashkimit Sovjetik e detyruan të kthehej në atdhe. Filloi punë si gazetar dhe redaktor i seksionit të letërsisë së huaj në revistën "Drita". Fillimet letrare i kishte në poezi: "Frymëzime djaloshare" (1954), "Ëndërrimet" (1957), "Shekulli im" (1961). Por pikë kthesa u bë romani "Gjenerali i ushtrisë së vdekur" (1963), që Telegrafi e cilëson "pikë kthese në prozën moderne shqiptare".

Proza si kod, cenzura si sfond

Gjatë regjimit komunist, Kadare u bë mjeshtër i stratagemave letrare për të mashtruar cenzorët. Përdori fabulë, mit, përrallë, allegori, legjendë — me dykuptimësi, aludim, ironi dhe mesazhe të koduara, sipas Wikipedia-s angleze. Tre librat e tij u ndaluan; ai i rikthente në qarkullim të fshehtë.

Telegrafi rendit veprat kryesore: "Prilli i thyer", "Kamarja e turpit", "Pashallëqet e mëdha", "Muzgu i perëndive të stepës", "Vit i mbrapshtë", "Shkaba", "Spiritus", "Hija", "Pasardhësi". "Kronikë në gur" (1971) trajton luftën antifashiste me sytë e një fëmije — lufta shfaqet si lojë teatrore. "Kështjella" ngre kultin e bashkësisë në vend të kultit të heroit të përveçëm. "Kush e solli Doruntinën" (1979) ringjalli baladat e vjetra shqiptare me humanizmin e Rilindjes Europiane.

Nocioni i kështjellës — si mbrojtje, si burg, si simbol — përsëritet: te "Prilli i thyer" (kulla e ngujimit), te "Krushqit janë të ngrirë", te "Ndërtimi i piramidës së Keopsit", te "Piramida". Historia, për Kadarenë, ishte gjithmonë shkas për të sotmen.

Paria, Franca, çmimet

Më 1990, për t'i shpëtuar regjimit dhe Sigurimit, Kadare defektoi në Paris. Vitet e fundit i ndau mes Francës dhe Shqipërisë. Në 1996 u bë anëtar i përhershëm i Akademisë së Shkencave Morale dhe Politike në Francë; në 2016 u bë Komandeur de la Légion d'Honneur.

Çmimet ndërkombëtare shtrihen në tre dekada: Prix mondial Cino Del Duca (1992), Herder Prize (1998), Man Booker International (2005 — çmimi i parë i këtij lloji), Princesa de Asturias për Artet (2009), Jerusalem Prize (2015), Park Kyong-ni Prize (2019), Neustadt International Prize for Literature (2020). U nominua 15 herë për Nobelin e Letërsisë. Juristi që e nominoi për Neustadt shkroi: "Kadare është pasardhësi i Franz Kafka-s. Askush që nga Kafka nuk ka zhytur kaq thellë në mekanizmin infernal të pushtetit totalitar dhe ndikimin e tij në shpirtin njerëzor." Veprat e tij u përkthyen në rreth 45 gjuhë.

Debatet që mbeten

Qëndrimet kritike ndaj Kadaresë janë të ndara. Wikipedia shqip e citon debatin: disident apo konformist gjatë komunizmit? "Ai qe ndër zërat e pakët kritikë, por mendohet se kjo qe e mundur në sajë të mbrojtjes nga vetë diktatori Enver Hoxha." Disa e shohin si nacionalist mendjengushtë; të tjerë si eurocentrist, esencialist, fundamentalist e antimodernist — duke u bërë, sipas disa akademikëve, shkak i rritjes së islamofobisë dhe racizmit. "Përfaqësues i mitologjisë anti-myslimane," e cilëson një rrjedhë kritike që Wikipedia shqip e regjistron.

Nga ana tjetër, "The New York Times" e kishte krahasuar me Mark Twain-in në ShBA — "shtëpi shqiptare pa libër Kadareje nuk ka". Dhe në 2023, presidentja Vjosa Osmani i akordoi shtetësinë e Kosovës.

Kadare la pas gruan, shkrimtaren Helena Kadare, dhe vajzën Besiana — ambasadore në OKB dhe nën presidente e Asamblesë së Përgjithshme të OKB-së.

Burimet:

• Telegrafi — vdekja më 1 korrik 2024, veprat kryesore, roli i "Gjeneralit"
• Telegrafi — rinia, arrestimi në moshën 12-vjeçare, çmimet ndërkombëtare
• Wikipedia shqip — debatet kritike, pozicionet politike, biografia
• Wikipedia anglisht — teknikat letrare kundër cenzurës, krahasimet ndërkombëtare, familja

— Redaksia ZHURMA