Ismail Kadare: Shkrimtari që e kaloi cenzurën komuniste me fabulë dhe kod

TIRANË — Më 1 korrik 2024, në orët e para të mëngjesit, Ismail Kadare mbylli sytë përgjithmonë në moshën 88-vjeçare. Vdekja e tij shënoi fundin e një prej zërave më të njohur të letërsisë shqipe — por jo fundin e debateve rreth tij: disident apo konformist, nacionalist apo modernist, viktimë e cenzurës apo përfitues i saj?

Gjirokastra dhe formatimi

Kadare lindi më 28 janar 1936 në lagjen Palorto të Gjirokastrës, në një familje bektashie qytetare, sipas të dhënave të Wikipedia-s shqip dhe Telegrafit. I ati, Halit Kadare, ishte postier i gjykatës së qytetit dhe më 1920 kishte qenë ndër 218 vullnetarët gjirokastritë në Luftën e Vlorës. E ëma, Hatixhe nga Dobatët, i sillte në gjak paraardhësin bejtexhi Hoxhë Dobi. Gjyshi nga ana e nënës ishte gjykatës i shkolluar në Stamboll; biblioteka e tij u bë vendi ku fëmija Ismail kalonte orë të gjata.

Në moshën 12-vjeçare, Kadare u arrestua në shkollë për "falsifikim monedhash" — kishte krijuar me plumb të shkrirë monedha 5-lekëshe gjatë lojës me një shok. Policia e mori gjatë orës së mësimit, dy ditë para ditës së votimeve; dy ditë burg e liruan për shkak të moshës së mitur, raporton Telegrafi. Në moshën 13-vjeçare zbuloi "Makbethin" e Shekspirit — e kopjoi me dorë, sepse nuk e dinte se mund ta blinte. "Imagjinata e fëmijërisë më shtyu të ndjehesha si bashkautor i veprës," do të kujtonte vite më vonë, sipas Wikipedia-s angleze.

Moska dhe kthesa letrare

Studimet e larta i kreu në Universitetin e Tiranës, ku u diplomua për gjuhë dhe letërsi shqipe më 1958. Më pas, fitoi një konkurs poezie që i hapi rrugën për në Institutin e Letërsisë Botërore "Maksim Gorki" në Moskë (1958-1960), në periudhën e zbutjes hrushoviane. Atje lexoi letërsi bashkëkohore perëndimore që po përkthehej në rusisht — dhe vendosi t'i hidhte poshtë kanonet e realizmit socialist, sipas Wikipedia-s shqip.

Marrëdhëniet e prishura mes Shqipërisë dhe Bashkimit Sovjetik e detyruan të kthehej në atdhe. Filloi punë si gazetar dhe redaktor i seksionit të letërsisë së huaj në revistën "Drita". Fillimet letrare i kishte në poezi: "Frymëzime djaloshare" (1954), "Ëndërrimet" (1957), "Shekulli im" (1961). Por pikë kthesa u bë romani "Gjenerali i ushtrisë së vdekur" (1963), që Telegrafi e cilëson "pikë kthese në prozën moderne shqiptare".

Proza si kod, cenzura si sfond

Gjatë regjimit komunist, Kadare u bë mjeshtër i stratagemave letrare për të mashtruar cenzorët. Përdori fabulë, mit, përrallë, allegori, legjendë — me dykuptimësi, aludim, ironi dhe mesazhe të koduara, sipas Wikipedia-s angleze. Tre librat e tij u ndaluan; ai i rikthente në qarkullim të fshehtë.

Telegrafi rendit veprat kryesore: "Prilli i thyer", "Kamarja e turpit", "Pashallëqet e mëdha", "Muzgu i perëndive të stepës", "Vit i mbrapshtë", "Shkaba", "Spiritus", "Hija", "Pasardhësi". "Kronikë në gur" (1971) trajton luftën antifashiste me sytë e një fëmije — lufta shfaqet si lojë teatrore. "Kështjella" ngre kultin e bashkësisë në vend të kultit të heroit të përveçëm. "Kush e solli Doruntinën" (1979) ringjalli baladat e vjetra shqiptare me humanizmin e Rilindjes Europiane.

Nocioni i kështjellës — si mbrojtje, si burg, si simbol — përsëritet: te "Prilli i thyer" (kulla e ngujimit), te "Krushqit janë të ngrirë", te "Ndërtimi i piramidës së Keopsit", te "Piramida". Historia, për Kadarenë, ishte gjithmonë shkas për të sotmen.

Paria, Franca, çmimet

Më 1990, për t'i shpëtuar regjimit dhe Sigurimit, Kadare defektoi në Paris. Vitet e fundit i ndau mes Francës dhe Shqipërisë. Në 1996 u bë anëtar i përhershëm i Akademisë së Shkencave Morale dhe Politike në Francë; në 2016 u bë Komandeur de la Légion d'Honneur.

Çmimet ndërkombëtare shtrihen në tre dekada: Prix mondial Cino Del Duca (1992), Herder Prize (1998), Man Booker International (2005 — çmimi i parë i këtij lloji), Princesa de Asturias për Artet (2009), Jerusalem Prize (2015), Park Kyong-ni Prize (2019), Neustadt International Prize for Literature (2020). U nominua 15 herë për Nobelin e Letërsisë. Juristi që e nominoi për Neustadt shkroi: "Kadare është pasardhësi i Franz Kafka-s. Askush që nga Kafka nuk ka zhytur kaq thellë në mekanizmin infernal të pushtetit totalitar dhe ndikimin e tij në shpirtin njerëzor." Veprat e tij u përkthyen në rreth 45 gjuhë.

Debatet që mbeten

Qëndrimet kritike ndaj Kadaresë janë të ndara. Wikipedia shqip e citon debatin: disident apo konformist gjatë komunizmit? "Ai qe ndër zërat e pakët kritikë, por mendohet se kjo qe e mundur në sajë të mbrojtjes nga vetë diktatori Enver Hoxha." Disa e shohin si nacionalist mendjengushtë; të tjerë si eurocentrist, esencialist, fundamentalist e antimodernist — duke u bërë, sipas disa akademikëve, shkak i rritjes së islamofobisë dhe racizmit. "Përfaqësues i mitologjisë anti-myslimane," e cilëson një rrjedhë kritike që Wikipedia shqip e regjistron.

Nga ana tjetër, "The New York Times" e kishte krahasuar me Mark Twain-in në ShBA — "shtëpi shqiptare pa libër Kadareje nuk ka". Dhe në 2023, presidentja Vjosa Osmani i akordoi shtetësinë e Kosovës.

Kadare la pas gruan, shkrimtaren Helena Kadare, dhe vajzën Besiana — ambasadore në OKB dhe nën presidente e Asamblesë së Përgjithshme të OKB-së.

Burimet:

• Telegrafi — vdekja më 1 korrik 2024, veprat kryesore, roli i "Gjeneralit"
• Telegrafi — rinia, arrestimi në moshën 12-vjeçare, çmimet ndërkombëtare
• Wikipedia shqip — debatet kritike, pozicionet politike, biografia
• Wikipedia anglisht — teknikat letrare kundër cenzurës, krahasimet ndërkombëtare, familja

— Redaksia ZHURMA