Kënga popullore shqiptare: veriu dhe jugu

Ka një vijë të padukshme që e përshkon Shqipërinë muzikore, dhe ajo vijë është një lumë. Mbi Shkumbin këndohet ndryshe nga ç'këndohet poshtë tij. Nuk është teka e gjeografisë, por logjika e thellë e dy temperamenteve që i përkasin të njëjtit komb: veriu gegë që e ngre zërin si shpatë, dhe jugu toskë e labë që e gërsheton zërin si kurorë. Kush e dëgjon këtë ndarje për herë të parë, mund të mendojë se ka të bëjë me dy popuj. Kush e njeh, e di se ka të bëjë me një popull që këndon dyfish — dhe pikërisht aty qëndron pasuria.

Veriu: epika me një zë

Në malet e Gegërisë — Dukagjin, Malësi e Madhe, Rugovë, deri në thellësitë e Kosovës e të Maqedonisë — kënga është para së gjithash rrëfim. Ajo nuk lulëzon në harmoni, por në fjalë. Burri ulet, merr lahutën njëtelëshe në prehër, e fërkon harkun mbi të vetmen kordë, dhe nis të tregojë. Melodia është e ashpër, e drejtë, gati deklamative — një vijë e vetme zëri që mban peshën e gjithë rrëfimit. Kjo është muzikë monofonike: një këngëtar, një instrument, një histori.

Dhe histori të mëdha. Lahutarët e veriut ruajtën në kujtesë Ciklin e Kreshnikëve — Kângët Kreshnikësh, ato vargje dhjetërrokëshe për Mujin e Halilin, për dyluftime me zana e me kreshnikë armiq, për nderin që peshohet më rëndë se jeta. Ky është një nga epet e fundit të gjalla orale të Evropës, i kënduar përmendësh nga brezi në brez, ashtu siç këndohej Iliada para se të shkruhej. Gjergj Fishta e gdhendi këtë botë në Lahutën e Malcís të vitit 1937, por buronte nga goja e malësorëve shumë para se ta prekte pena. Më 9 dhjetor 2025, UNESCO e regjistroi "artin e lahutës" në listën e trashëgimisë që kërkon mbrojtje urgjente — një njohje e vonuar për një zë që rrezikon të heshtë.

Jugu: polifonia me iso

Kalo Shkumbinin e bota ndryshon. Në Toskëri dhe sidomos në Labëri, kënga nuk është më e një njeriu; është e një grupi. Këtu lind ajo që e bëri muzikën shqiptare të njohur në botë: isopolifonia. Mbi një tabor zërash burrash — sepse tradicionalisht janë meshkujt që e mbajnë — shtrihet isoja, droni i pandërprerë që i jep këngës themelin e saj. Mbi këtë dysheme zanore ngrihen pjesët solo: marrësi që e nis, prerësi që e pret e i kthen përgjigje, dhe te labët edhe hedhësi që e hedh zërin lart si vetëtimë. Te toskët droni mbahet i vazhdueshëm mbi rrokjen "e", me frymëmarrje të shkallëzuar që s'e lë kurrë të ndërpritet; te labët, ai herë-herë merr ritëm dhe këndohet me fjalët e këngës.

Fjala iso s'është e rastit: lidhet drejtpërdrejt me isonin e muzikës bizantine të kishës, dronin e shenjtë mbi të cilin ngrihej psalmodia. Kjo trashëgimi e largët dëshmon sa thellë janë rrënjët e kësaj kënge. Më 2005, UNESCO e shpalli isopolifoninë shqiptare "Kryevepër të Trashëgimisë Gojore dhe Jomateriale të Njerëzimit" — njohja e parë ndërkombëtare e këtij thesari, e ribërë më 2008 në Listën Përfaqësuese.

Veglat dhe ansamblet

Edhe instrumentet ndjekin këtë ndarje. Veriu i beson zërit dhe lahutës, ndonjëherë çiftelisë me dy tela. Jugu, përkundrazi, zhvilloi gjatë periudhës së vonë osmane ansamblin e sazeve: klarineta që qan e gëzon njëkohësisht, violina, llauta, dhe defi që mban ritmin. Nga ky ansambël lindi kabaja — ajo formë instrumentale e ngadaltë, melankolike, ku klarineta ose violina improvizon mbi një bazë të qetë. Korça, Përmeti dhe Gjirokastra u bënë djepa të kësaj tradite, qytete ku saze-ja ishte zë i përditshmërisë, jo i skenës.

Çfarë këndohet

Repertori i të dy krahëve flet për të njëjtën jetë. Këngë dasme dhe këngë pune, këngë barinjsh dhe këngë kurbeti, vajtime për të vdekurit dhe këngë trimërie për ata që ranë. Vajtimi — gjëma e organizuar, e kënduar nga gratë mbi trupin e të ndjerit — është ndoshta forma më e lashtë dhe më prekëse, një urë mes muzikës dhe ritit që lidhet me besimet popullore mbi jetën dhe vdekjen.

Konica, që e donte Shqipërinë pa e zbukuruar, do të na kujtonte një të vërtetë jo fort të rehatshme: kjo trashëgimi po heq keq. Largimi i të rinjve nga fshatrat, varfëria, mungesa e mbështetjes e kanë lënë këngën pa goja të reja për ta marrë. Festivali Folklorik Kombëtar i Gjirokastrës dhe punime studiuesish si Robert Elsie e kanë ruajtur kujtesën dhe e kanë dokumentuar; por një këngë e dokumentuar e jo e kënduar është një lule e tharë në herbar. Detyra jonë nuk është vetëm ta admirojmë — është ta këndojmë.

Një komb, dy zëra

Pse kaq ndryshe veriu nga jugu? Studiues kanë folur për ndikime, për reliev, për histori të ndara. Por e vërteta më e thjeshtë është kjo: një popull mali e ka shpirtin epik, kurse një popull lugine e ka shpirtin koral. Veriu rrëfen të kaluarën me një zë të vetëm, sepse heroi është një; jugu e ndan tingullin mes shumë gojësh, sepse fshati është bashkësi. Të dyja janë shqiptare deri në palcë. Kjo trashëgimi nuk është e ndarë — është dyfishe, dhe kombi që zotëron dy gjuhë muzikore aq të pasura është më i pasur, jo më i përçarë. Lahuta e Rugovës dhe isoja e Labërisë këndojnë të njëjtin komb, secila në gjuhën e vet.

Burimet:

• UNESCO, "Albanian Folk Iso-Polyphony" (Kryevepër e Trashëgimisë Gojore dhe Jomateriale, 2005; Listë Përfaqësuese 2008)
• UNESCO, "The art of playing, singing and making the lahuta" (Listë e Ruajtjes Urgjente, 9 dhjetor 2025)
• Robert Elsie, studime mbi folklorin dhe letërsinë shqiptare (albanianliterature.net)
• "Music of Albania" dhe "Albanian iso-polyphony" — Wikipedia (përmbledhje akademike)
• "Kângë Kreshnikësh" — Cikli i Kreshnikëve, epika legjendare gege

— Redaksia ZHURMA