Polifonia e Labërisë: UNESCO e mbron, rrugët e braktisura e heshtin

Në 2005, UNESCO-ja shpalli polifoninë iso të Labërisë pjesë të trashëgimisë së pasuruar kulturore të njerëzimit. Një certifikatë e varur në një zyrë ministrore në Tiranë. Një paragraf në faqen e internetit të organizatës. Dhe asgjë më shumë.

Pse ka rëndësi

• Në 2005 UNESCO-ja e shpalli polifoninë iso të Labërisë pjesë të trashëgimisë kulturore të njerëzimit; njëzet vjet më vonë shumica e grupeve që dalin sot në skenë përbëhen nga burra mbi 60-vjeç, shpesh mbi 70.
• Linja buxhetore e Ministrisë së Kulturës për trashëgiminë jo-materiale ishte 4 milionë lekë në 2024 — rreth 40 mijë euro për të gjithë trashëgiminë muzikore, gojore dhe rituale të vendit.
• Dy qendrat që u mësojnë polifoninë fëmijëve të shkollës fillore — një në Labovë dhe një në Skrapar — janë ngritur me financim nga diaspora dhe funksionojnë me vullnetarizëm.

Njëzet vjet pas kësaj deklarate, kërko në Vlorë ose Gjirokastër për një grup polifonik me anëtarë nën moshën 40-vjeçare. Do ta kesh të vështirë. Shumicën e grupeve që dalin sot në ekran — Gjirokastra Polifonike, Tosk Ensemble, Çajupi — i përbëjnë burra mbi 60-vjeç, shpesh mbi 70. Rreshti i dytë, thjesht, nuk ekziston.

Pse po humbet?

Arsyeja parë është ekonomike. Polifonia iso kërkon që dikush të marrë kohë për të ulur pranë të moshuarve dhe për të mësuar me vesh — nuk ka shkollë, nuk ka partiturë tradicionale, nuk ka YouTube tutorial që funksionon. Djemtë e rinj të Labërisë sot janë në Athinë, Perugia, Milano. Ata nuk do të kthehen për të kënduar.

Arsyeja e dytë është institucionale. Ministria e Kulturës e Shqipërisë ka një linjë buxhetore për trashëgiminë jo-materiale që, në 2024, ishte 4 milionë lekë. Katër milionë — rreth 40 mijë euro — për të gjithë trashëgiminë muzikore, gojore, dhe rituale të vendit.

Ndërkohë, në Tiranë, një koncert i vetëm i organizuar nga bashkia për festën e pavarësisë kushton pesë herë më shumë.

Ruajmë atë që mund të fotografojmë — kostumet, veglat, këngët në studio. Por nuk po ruajmë atë që s'mund të prekim — zërin që bartet nga brezi në brez.

Çfarë mund të bëhet

Dy qendra kulturore — një në Labovë, një në Skrapar — janë ngritur me financim nga diaspora. Funksionojnë me vullnetarizëm. Mësojnë fëmijë të shkollës fillore. Kjo është e gjitha.

Nëse Shqipëria dëshiron të mos e humbasë polifoninë, nuk do ta mbajë e gjallë me monumente ose muzeume. Do ta mbajë e gjallë duke paguar dikë, diku, që të këndojë. Dhe nuk po e bën.

Lexo edhe: Iso-polifonia shqiptare: arkitektura zanore e një populli — eksponati i plotë.

Burimet

• UNESCO — «Albanian folk iso-polyphony» (shpallur Kryevepër e Trashëgimisë Gojore më 2005, e regjistruar në Listën Përfaqësuese më 2008; dosja përmend varfërinë dhe largimin e të rinjve si rreziqe për transmetimin)
• Wikipedia shqip — «Iso-polifonia shqiptare»

— Redaksia ZHURMA