Anri Sala: artisti që ktheu heshtjen në zë dhe u ngjit në majat e botës

Anri Sala (Tiranë, 1974) është ndër artistët shqiptarë më të dëgjuar në botë — video-artisti që e nisi udhën duke rindërtuar fjalët e humbura të së ëmës dhe u ngjit deri te pavijoni i Francës në Bienalen e Venecias. Brezi i tij hyri në moshën e krijimit pikërisht kur Shqipëria hermetike po plaste: ai u shkollua në Tiranën e sapoçliruar prej izolimit, e mori artin nga Parisi, dhe e ktheu vetë heshtjen — atë heshtje që diktatura kishte shtruar mbi një popull të tërë — në lëndën e parë të veprës së vet. Harku i tij, nga një bobinë filmi pa zë e gjetur në shtëpinë e prindërve te skena më e lartë e artit botëror, është një nga dëshmitë më të pastra se një komb i mbyllur me forcë del në botë përmes bijve që s'e mohojnë prejardhjen, por e bëjnë atë të lexueshme për të gjithë.

Nga Tirana e izoluar

Sala lindi në Tiranë më 1974, në vitet e fundit të një regjimi që e kishte shkëputur Shqipërinë nga bota me një rreptësi pa shoq në Evropë. Studioi në Akademinë e Arteve të Bukura të Tiranës nga viti 1992 deri më 1996 — pra pikërisht në vitet kur muret e izolimit po binin dhe një brez i tërë po zbulonte njëherësh lirinë dhe pështjellimin e saj. Pastaj mori rrugën e mërgimit kulturor që do të përcaktonte gjithë veprën: video në École Nationale des Arts Décoratifs të Parisit, e më pas regji filmi në Le Fresnoy — Studio National des Arts Contemporains, në Turkuen e Francës. Prej vitesh jeton e punon mes Parisit dhe Berlinit.

Ky mërgim nuk qëndron jashtë artit të tij — ai është vetë çelësi i tij. Sala nuk e lë pas Shqipërinë për të hyrë në botë; përkundrazi, e mban gjendjen shqiptare — kujtesën, heshtjen, hendekun mes së vërtetës zyrtare dhe asaj private — si materialin që i flet gjithkujt. Ai i takon të njëjtit brez të madh mërgimtar që e nxori vendin nga guaska e vet: jo si arratisje, po si mënyrë ekzistence.

«Intervista»: fjalët e humbura

Vepra që e bëri të njohur, Intervista — finding the words (1998), nis me një gjest arkeologjik e njëherësh intim. Në shtëpinë e prindërve Sala gjen një bobinë të vjetër filmi ku e ëma shfaqet e re, si zëdhënëse e rinisë komuniste, duke folur para një kongresi partie diku në vitet '70. Por brezi i zërit ka humbur: pamjet lëvizin, buzët hapen, dhe fjalët nuk dëgjohen më. Artisti u drejtohet lexuesve profesionistë të buzëve — njerëz të shurdhër — që t'ia rikthejnë të folurën e humbur nga vetëm lëvizja e buzëve. Kur ia tregon të ëmës fjalët e rindërtuara, ajo nuk i njeh më si të vetat: gruaja e sotme dhe militantja e dikurshme janë bërë dy njerëz të ndarë nga një heshtje.

Në atë hendek qëndron gjithë kuptimi. Intervista është një meditim mbi kujtesën, mbi zërin që një sistem ideologjik ta vë në gojë e pastaj ta merr, mbi largësinë mes asaj që thamë dikur dhe asaj që jemi bërë. Është edhe një portret i heshtur i diktaturës: jo me akuza, po me një bobinë të pazëshme që kërkon të flasë sërish. Filmi mori një varg çmimesh dokumentari — nga Belforti te Santiago de Compostela — dhe Çmimin e Filmit më të Mirë Dokumentar në Filmfest të Tiranës më 2000, duke shpallur që në krye temën që Sala s'do ta lëshonte kurrë: zërin që kthehet aty ku e kishin fshirë.

«Dammi i colori»: Tirana me ngjyra

Më 2003 Sala u kthye te qyteti i lindjes me Dammi i colori («Jepmë ngjyrat»), një instalacion video i shfaqur deri në Tate Modern të Londrës. Vepra rrëfen përpjekjen për ta shëruar Tiranën gri të pasdiktaturës duke i lyer fasadat e saj me ngjyra të forta — një nismë e drejtuar nga kryebashkiaku i atëhershëm Edi Rama, piktor i kthyer në politikan dhe njohje personale e artistit. Sala nuk e ndërton filmin si propagandë të asaj nisme: kamera e tij endet nëpër qytet me një vështrim pyetës, mes shpresës që ngjyra sjell dhe dyshimit nëse bojë mbi mure mund të mbulojë plagët më të thella të një tranzicioni. Është vështrimi skeptik i artistit mbi vetë idenë se estetika mund ta zëvendësojë politikën — një çështje që Zhurma e lë të hapur, ashtu si vetë vepra.

Muzika, koha, imazhi

Metoda e pjekur e Salës është ajo e një kompozitori sa e një regjisori: ai i shkëput tingullin nga imazhi, e vonon, e përsërit, derisa vetë koha bëhet lëndë e dukshme. Në Answer Me (2008) ai filmoi brenda një kupole gjeodezike në Berlin — një ish-kullë përgjimi e NSA-së mbi Teufelsberg, «kodrën e djallit» — ku jehona e bën çdo fjalë të pamundur. Në Le Clash (2010), Tlatelolco Clash (2011) e Doldrum (2014) muzika kalon nga një instrument te tjetri si një mesazh që s'gjen kurrë vendin e vet. Te Sala, muzika është gjuha para gjuhës — pikërisht ajo që Intervista e kërkon në heshtje: një kuptim që rron edhe kur fjalët humbin.

Franca në Venecia (2013)

Më 2013, në Bienalen e 55-të të Venecias, Anri Sala përfaqësoi Francën në pavijonin e saj kombëtar me Ravel Ravel Unravel — dy interpretime të pasinkronizuara të Koncertit për dorën e majtë të Maurice Ravel-it, vepër e shkruar për një pianist që kishte humbur krahun e djathtë në Luftën e Parë Botërore. Që një video-artist i lindur në Tiranën e izoluar të zgjidhej për të mishëruar Francën në skenën më të lartë të artit botëror, është vetë figura e rrjetit shqiptar: dikush arrin majën jo duke hequr dorë prej ndryshimit të vet, po duke e kthyer atë në gjuhë universale. Rrugën ia kishin shënuar çmimet — Çmimi i Artistit të Ri në Bienalen e 49-të të Venecias (2001), Çmimi Hugo Boss i Guggenheim-it (2002), Çmimi Absolut Art (2011), Çmimi Vincent (2014) — dhe vepra e tij sot ndodhet në koleksionet e MoMA-s, Tate-it, Qendrës Pompidou, Art Institute of Chicago, LACMA-s e Walker Art Center.

Zëri që kthehet

E gjithë vepra e Anri Salës mund të lexohet si një kërkim i vetëm: t'i kthejë zërin atij që e kishte humbur — nëna e heshtur në bobinë, qyteti i zbardhur nga gria, pianisti pa krah, tingulli që bredh pa strehë. Dhe kjo është ndoshta tema më e thellë shqiptare e shekullit që sapo mbaroi: një popull të cilit shekulli XX u përpoq t'ia mbyllte gojën — me izolim brenda kufijve, me fshirje matanë tyre. Sala nuk e ktheu këtë në ankth viktime, po në formë e dinjitet. Ai i takon të njëjtit rreth ku qëndrojnë Sislej Xhafa, që hyri i paftuar në Venecia, dhe Ismail Kadareja, që i foli botës nga brenda vendit të mbyllur. Të tre dëshmojnë të njëjtën gjë: se një komb del në botë jo kur mohohet, po kur e bën heshtjen e vet të flasë.