Dy vjet pa Kadarenë: vepra e ndarë mes disidentit dhe konformistit

TIRANË — “U desh të zhdukeshin përbindshat / Që te kjo botë të vije ti…” Këto vargje, të botuara nga KultPlus nga vjersha “Në parkun që mbuluan fletët”, e kujtojnë atë anë të Ismail Kadaresë që shpesh mbulohet nga romanet: poetin që nisi të shkruajë kur ishte ende i ri. Dy vjet pas vdekjes së tij, vepra e shkrimtarit të Gjirokastrës mbetet e njohur në mbarë botën dhe, njëkohësisht, e ndarë nga vetë kritika që e lexon.

Pse ka rëndësi

• Kadare vdiq më 1 korrik 2024, në moshën 88-vjeçare — sipas gazetablic.com, tashmë shënohen dy vjet nga ndarja e tij nga jeta.
• Veprat e tij janë përkthyer në rreth 45 gjuhë, sipas zeri.info, duke e bërë përfaqësuesin kryesor të letërsisë shqipe jashtë kufijve.
• Vlerësimi kritik për të mbetet i ndarë: disident apo konformist gjatë regjimit komunist — një debat që zeri.info e paraqet të hapur.

gazetablic.com e cilëson Kadarenë “një prej figurave më të rëndësishme të letërsisë shqipe dhe asaj botërore” dhe rendit ndër veprat e tij më të njohura “Gjenerali i ushtrisë së vdekur”, “Kronikë në gur”, “Prilli i thyer” dhe “Pallati i ëndrrave”. Sipas së njëjtës gazetë, për vite me radhë ai u konsiderua ndër kandidatët më seriozë për Çmimin Nobel në Letërsi — një pritje që, në fund, mbeti e paplotësuar.

zeri.info e plotëson tabllonë e njohjeve ndërkombëtare. Portali kujton se më 1996 Kadare u bë anëtar i përhershëm i Akademisë së Shkencave Morale dhe Politike në Francë, dhe se u nderua me çmimin “Man Booker International” më 2005, çmimin “Princesa de Asturias” për Artet më 2009 dhe çmimin “Jeruzalem” më 2015. Vitet e fundit të jetës, sipas zeri.info, i kaloi mes Francës dhe Shqipërisë. Nisi si poet, thotë portali, e më pas u kthye në prozatorin kryesor shqiptar — një hark që vargjet e botuara nga KultPlus e kujtojnë ende me qartësi.

Debati që vepra nuk e mbyll

Është pikërisht zeri.info që refuzon ta paraqesë figurën e Kadaresë si të qetë. Portali shkruan hapur se “qëndrimet kritike janë të ndara nëse Kadareja duhet parë si disident apo si konformist gjatë regjimit komunist”. Sipas tij, shkrimtari qe ndër zërat e pakët kritikë, por shton se “mendohet se kjo qe e mundur në sajë të mbrojtjes nga vetë diktatori Enver Hoxha”. Vetë zeri.info kujton se Kadare ishte edhe akademik e politikan: ish-deputet i Kuvendit Popullor nga viti 1970 deri më 1982 dhe zëvendëskryetar i Frontit Demokratik.

Po aq të drejtpërdrejtë, zeri.info përcjell edhe një linjë kritike akademike ndaj mënyrës si Kadare e përshkroi Shqipërinë nën Perandorinë Osmane. Sipas portalit, disa akademikë e kanë lexuar këtë përshkrim si të ndikuar nga prodhimi artistik orientalist i kohës dhe e kanë përkufizuar si “eurocentrist, esencialist, fundamentalist dhe anti-modernist”. Në po atë tekst, zeri.info shkruan se në Shqipëri Kadare “shihet si përfaqësuesi i mitologjisë anti-myslimane”. Këto janë vlerësime që portali ia atribuon zërave kritikë, jo konkluzione të mbyllura — dhe pikërisht kjo pahapshmëri është ajo që e mban debatin gjallë dy vjet pas vdekjes.

Këtu qëndron e vërteta e pakomode që dy anniversaret nuk e tretin: madhështia e shpërndarjes — 45 gjuhë sipas zeri.info, dhjetëra sipas gazetablic.com — nuk e zgjidh pyetjen se ç’lloj zëri ishte Kadare brenda sistemit ku shkroi. gazetablic.com zgjedh regjistrin e kremtimit dhe e sheh atë si autorin që e bëri letërsinë shqipe të njohur në botë. zeri.info zgjedh regjistrin e diskutimit dhe e vendos veprën përballë leximeve që e kundërshtojnë. Të dyja mund të jenë të vërteta njëherësh, dhe janë: një prozator me lexues në dyzet e ca gjuhë mund të mbetet, brenda kulturës së tij, subjekt debati për rolin politik e për prizmin me të cilin lexoi historinë.

Ndoshta prandaj vargjet e botuara nga KultPlus rrinë më mirë se çdo epitet. Poeti që shkruante për një park të mbuluar me fletë dhe për “akullnajat” që u kthyen mbrapsht ishte i njëjti njeri që ngjiti shkallët e Kuvendit Popullor dhe që sot lexohet me admirim e me rezervë njëkohësisht. Dy vjet pas 1 korrikut 2024, vepra e Kadaresë nuk kërkon një verdikt të vetëm — ajo mban brenda vetes debatin që e shoqëroi tërë jetën.

Burimet:

• zeri.info — biografia, çmimet ndërkombëtare dhe debati disident/konformist e leximet kritike orientaliste
• gazetablic.com — dy vjet nga vdekja më 1 korrik 2024 dhe veprat kryesore
• kultplus.com — botimi i vjershës “Në parkun që mbuluan fletët”

— Redaksia ZHURMA