Deçani përkulet para dëshmorëve ndërsa Kosova numëron viktimat e luftës

DEÇAN — “Sot, në Ditën e Përkujtimit të Dëshmorëve dhe Martirëve të Deçanit, përulemi me respekt para sakrificës së tyre, me mirënjohje dhe falënderim të përjetshëm.” Me këto fjalë, të publikuara në Facebook, ish-kryetari i Aleancës, Ramush Haradinaj, kujtoi ditën kur Deçani përkujton të rënët e tij nga lufta. Postimin e pasqyruan botasot.info, Telegrafi dhe lajmi.net. Të tria mediat raportojnë se Haradinaj e cilësoi Deçanin “një vend historikisht në ballë të proceseve për lirinë e atdheut” dhe “burim i shumë patriotëve ndër breza”, duke theksuar se qyteti vazhdon zhvillimin pavarësisht sfidave. “Liria do të jetojë për aq kohë sa kujtohen ata që u sakrifikuan në themelet e saj”, shkroi ai, duke e mbyllur mesazhin me fjalët: “Lavdi të rënëve ndër breza!”.

Pse ka rëndësi

• Deçani u prek rëndë nga lufta e viteve 1998–1999; Dita e Përkujtimit të Dëshmorëve dhe Martirëve të Deçanit mbahet çdo vit për banorët e rënë.
• IKKL publikoi raportin preliminar me emrat e personave të vrarë, të zhdukur me dhunë dhe të vdekur si pasojë e luftës në Kosovë — për herë të parë të mbledhur në një databazë të vetme.
• Analizat e ADN-së për trupat e zbuluar në varrezat masive vonohen minimalisht gjashtë muaj, pasi dërgohen në laborator në Hagë.

Përkujtimi në Deçan vjen në një kohë kur Kosova po e ndërton zyrtarisht kujtesën e luftës. Instituti për Krimet e Kryera gjatë Luftës në Kosovë (IKKL) publikoi raportin preliminar me emrat e personave të vrarë, të zhdukur me dhunë dhe të vdekur si pasojë e luftës. Ministri për Familje dhe Mirëqenie Sociale, Andin Hoti, e quajti publikimin e databazës “një detyrim ndaj viktimave, familjeve të tyre, shoqërisë sonë, historisë dhe kujtesës sonë kolektive”. “Më vjen mirë që, më në fund, Kosova ka një databazë të plotë me emrat e viktimave të luftës”, shkroi ai, sipas IndeksOnline, duke shtuar se “ruajtja e së vërtetës është detyrim ndaj së kaluarës dhe garanci për të ardhmen”.

Kjo llogari me të kaluarën nuk është e mbyllur. botasot.info raporton se analizat e ADN-së për trupat e zbuluar në varrezat masive vonohen minimalisht gjashtë muaj, pasi ato dërgohen në laborator në Hagë — të njëjtin fakt e pasqyron edhe IndeksOnline në listën e lajmeve të ditës. Po sipas botasot.info, një hetim rreth dyvjeçar i autoriteteve të Kosovës çoi fillimisht në arrestimin e dy personave të dyshuar për krime lufte dhe më pas në gërmime në një lokacion në Zubin Potok, ku u gjetën mbetje mortore dhe dyshohet se ndodhen edhe trupa të tjerë. Prokuroria Speciale e Kosovës po interviston të dyshuarin e tretë për rastin “Krime të luftës”. Kryeprokurori i Shtetit, Zejnulla Gashi, e vlerësoi lart punën e institucioneve ligjzbatuese në këtë rast, duke e quajtur zbulimin e varrezave masive një hap të rëndësishëm drejt drejtësisë.

Kjo punë përballet me kundërshtime politike. Presidenti i Serbisë, Aleksandar Vuçiq, i ka cilësuar si “terror” veprimet e institucioneve të Kosovës sa herë që janë kryer hetime ose arrestime të të dyshuarve për krime lufte, raporton botasot.info. Në të njëjtën linjë, ministri i Punëve të Brendshme të Serbisë, Ivica Daçiq, sulmoi serbët që ndihmojnë në zbulimin e varrezave të shqiptarëve të vrarë gjatë luftës në Kosovë.

Pasojat e luftës ndihen edhe te të mbijetuarit. Vetëm pak kohë pasi u kthyen në shtëpinë e tyre në Zveçan dhe filluan punimet për ta bërë të banueshme, pas 28 vitesh largimi të detyruar gjatë luftës, familja Berisha thotë se objekti u bë cak i një sulmi, shkruan botasot.info.

Kujtesa e luftës gjen rrugë edhe në kulturë. Në kuadër të kalendarit “Ditët e Mërgatës”, Teatri i Gjilanit shpalosi përjetimet e Enver Dugollit dhe të burgosurve të tjerë shqiptarë në burgjet serbe, në vitet e fundit të pushtimit, gjatë bombardimeve dhe luftës, shkruan Klan Kosova. Sipas kësaj media, shfaqja, e ndërtuar mbi parimet e teatrit dokumentar, ndërvepron ndërmjet librit si dëshmi dhe fjalës si ngjarje skenike, ndërmjet traumës së izolimit dhe mekanizmave të represionit; rezistenca shfaqet si prani e vazhdueshme, ndërsa imazhi bëhet akt skenik që përpiqet të artikulojë atë që vështirë se thuhet. Në shfaqje interpretojnë Afrim Muçaj dhe Artan Geca.

Përkujtimi i Deçanit, databaza e emrave në Prishtinë, gërmimet në Zubin Potok dhe skena e teatrit në Gjilan i përkasin të njëjtit proces: ndërtimit publik të kujtesës së luftës, gati tri dekada pas luftës së viteve 1998–1999. Fjalët e Hotit — “më në fund” — e pranojnë që kjo llogari po bëhet vonë dhe ende po bëhet. Zbulimi i varrezave masive në Zubin Potok kujton se kjo llogari nuk ka të bëjë vetëm me dokumente, por edhe me trupa që ende po nxirren nga toka. Për një qytet si Deçani, kujtesa nuk është vetëm ceremoniale: mbështetet mbi punën e dokumentimit dhe të identifikimit që nuk ka përfunduar dhe që vazhdon të hasë rezistencë nga Beogradi.

Përkujtimi i këtij viti në Deçan u mbyll me premisën që e përcjell vetë ideja: liria jeton për aq kohë sa kujtohen ata që u sakrifikuan në themelet e saj. Ajo premisë po vihet në provë në mënyrë konkrete — në databazat e viktimave, në laboratorët e ADN-së në Hagë dhe në dëshmitë që ngjiten në skenë. Nëse këto bëhen, dita e Deçanit nuk ishte thjesht një ceremoni; ishte pjesë e një llogarie që Kosova e mban ende të hapur.

Burimet:

• botasot.info — Haradinaj nderon të rënët e Deçanit; raporton edhe për hetimet e krimeve të luftës dhe varrezat masive në Zubin Potok
• Telegrafi — Haradinaj nderon dëshmorët dhe martirët e Deçanit
• lajmi.net — Haradinaj nderon të rënët e Deçanit
• Klan Kosova — Teatri i Gjilanit sjell dëshmitë e të burgosurve shqiptarë në një shfaqje dokumentare
• IndeksOnline — Hoti: Databaza e viktimave të luftës, detyrim ndaj së vërtetës e historisë

— Redaksia ZHURMA